آیا تمام مواد غذایی را باید بلافاصله پس از رسیدن تاریخ درجشده روی بستهبندی دور ریخت؟ پاسخ همیشه مثبت نیست. بسیاری از تاریخهایی که روی محصولات غذایی درج میشوند، بیشتر به کیفیت، تازگی و طعم محصول اشاره دارند و لزوماً به معنای پایان ایمنی مصرف آن نیستند. بااینحال، تشخیص تفاوت میان کاهش کیفیت و فساد واقعی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعضی از عوامل بیماریزا ممکن است بدون تغییر بو، طعم یا ظاهر غذا در آن رشد کنند.
شیر، تخممرغ، پنیر، گوشت، ماهی و حتی میوهها و سبزیجات ممکن است در شرایط نگهداری مناسب، مدت بیشتری قابل استفاده باشند. از طرف دیگر، نگهداری نامناسب میتواند حتی غذایی را که هنوز تاریخ مصرف آن تمام نشده، به محصولی خطرناک تبدیل کند.
متخصصان ایمنی مواد غذایی تأکید میکنند که برای تصمیمگیری درباره مصرف مواد غذایی باید هم به نوع محصول و شرایط نگهداری آن توجه کرد و هم نشانههای فساد را شناخت.
تاریخ مصرف روی بستهبندی دقیقاً چه معنایی دارد؟
همه تاریخهای درجشده روی محصولات غذایی مفهوم یکسانی ندارند. برای مثال، عبارتهایی مانند «بهترین زمان مصرف» معمولاً به دورهای اشاره میکنند که محصول بهترین طعم، عطر و کیفیت خود را حفظ میکند. بنابراین، ممکن است یک ماده غذایی پس از گذشت این تاریخ نیز قابل مصرف باشد.
عبارت «فروش تا تاریخ مشخص» بیشتر برای مدیریت موجودی فروشگاهها کاربرد دارد و به فروشنده نشان میدهد محصول تا چه زمانی برای عرضه مناسب است. عبارت «مصرف تا تاریخ مشخص» نیز به توصیه تولیدکننده درباره زمان مصرف محصول اشاره میکند و باید با توجه به قوانین کشور، نوع محصول و دستورالعمل درجشده روی بستهبندی تفسیر شود.
در کشور آمریکا، بسیاری از تاریخهای درجشده روی مواد غذایی به کیفیت محصول مربوط هستند، نه ایمنی آن. بااینحال، این موضوع در همه کشورها و برای تمام محصولات یکسان نیست. بنابراین، نباید مقررات مربوط به برچسبگذاری مواد غذایی در آمریکا را بدون توجه به قوانین ایران به محصولات داخلی تعمیم داد.
شیر و محصولات لبنی
شیر یکی از محصولاتی است که مدت ماندگاری آن به شرایط نگهداری، نوع فرآوری و باز یا بسته بودن بستهبندی بستگی دارد. شیر پاستوریزه باید در یخچال نگهداری شود و باز کردن بستهبندی میتواند مدت ماندگاری آن را کاهش دهد. شیرهای گیاهی مانند شیر سویا و بادام نیز بسته به روش تولید و نوع بستهبندی، ماندگاری متفاوتی دارند.
به گفته ایزابل میپلز، متخصص تغذیه و نماینده آکادمی تغذیه و رژیم غذایی آمریکا، شیر لبنی پس از باز شدن بستهبندی معمولاً حدود پنج تا هفت روز و برخی شیرهای گیاهی حدود هفت تا ۱۰ روز در یخچال قابل نگهداری هستند. البته این زمانها تخمینی هستند و دستورالعمل تولیدکننده و شرایط واقعی نگهداری باید در اولویت قرار بگیرند.
برای افزایش ماندگاری شیر، بهتر است آن را در قسمت سردتر یخچال، معمولاً بخش پشتی طبقات داخلی، قرار دهید و از نگهداری آن در درِ یخچال خودداری کنید. بوی ترش، تغییر غیرعادی بافت و متورم شدن بستهبندی میتوانند نشانههایی از فساد باشند.
خامه نیز بسته به روش پاستوریزاسیون و فرآوری، ماندگاری متفاوتی دارد. بعضی محصولات با فناوری دمای فوقالعاده بالا (UHT) فرآوری میشوند و تا پیش از باز شدن بستهبندی، ماندگاری بیشتری دارند. برای تشخیص شرایط نگهداری این محصولات باید اطلاعات روی بستهبندی را بررسی کرد.
کره را میتوان در یخچال نگهداری کرد و برای افزایش ماندگاری، آن را در فریزر قرار داد. پنیرها نیز شرایط یکسانی ندارند. پنیرهای نرم مانند پنیر خامهای، ریکوتا و پنیر بز باید در یخچال نگهداری شوند و در صورت مشاهده کپک، بهتر است تمام محصول دور ریخته شود.
در مقابل، اگر بخش کوچکی از پنیر سفتی مانند چدار یا پارمزان کپک زده باشد، در برخی موارد میتوان قسمت کپکزده و حاشیه اطراف آن را با فاصله مناسب جدا کرد. این توصیه برای پنیرهای نرم، رندهشده یا خردشده قابل تعمیم نیست؛ زیرا کپک میتواند در بخشهایی که دیده نمیشوند نیز گسترش پیدا کند.
ماست نیز معمولاً در یخچال ماندگاری مناسبی دارد. جدا شدن مقداری مایع از بخش جامد ماست لزوماً نشانه فساد نیست و ممکن است با هم زدن دوباره ترکیب شود. اما مشاهده کپک یا تغییرات غیرعادی در بو و ظاهر، دلیل کافی برای دور ریختن آن است.
تخممرغ
تخممرغها در صورت نگهداری مداوم در یخچال میتوانند حدود سه تا پنج هفته پس از خرید کیفیت مناسبی داشته باشند. البته مدت دقیق نگهداری به تازگی تخممرغ هنگام خرید، دمای یخچال و شرایط حملونقل بستگی دارد.
یکی از روشهای خانگی شناختهشده برای بررسی تازگی تخممرغ، قرار دادن آن در یک لیوان آب است. اگر تخممرغ روی سطح آب شناور شود، معمولاً به این معناست که با گذشت زمان، فضای هوایی داخل آن بزرگتر شده است. بااینحال، شناور شدن بهتنهایی ثابت نمیکند که تخممرغ فاسد یا غیرقابل مصرف است؛ این روش بیشتر میزان تازگی را نشان میدهد.
برای بررسی بهتر، تخممرغ را در ظرفی جداگانه بشکنید. بوی نامطبوع و غیرعادی یا ظاهر مشکوک میتواند نشانه فساد باشد. البته باید توجه داشت که نبود بوی بد نیز تضمینکننده ایمنی کامل تخممرغ نیست.
گوشت، مرغ و غذاهای دریایی
گوشت و محصولات دریایی از جمله مواد غذایی حساس هستند و نگهداری نامناسب آنها میتواند خطر مسمومیت غذایی را افزایش دهد. به همین دلیل، در مورد این محصولات نباید صرفاً به ظاهر یا بوی آنها اعتماد کرد.
بر اساس راهنمای نگهداری مواد غذایی وزارت کشاورزی آمریکا، گوشت چرخکرده گاو و گوسفند و همچنین گوشت چرخکرده مرغ و سایر طیور، در یخچال با دمای حداکثر ۴ درجه سانتیگراد معمولاً فقط یک تا دو روز قابل نگهداری هستند. برای گوشت قرمز تکهای مانند استیک و گوشت خردشده، این مدت معمولاً سه تا پنج روز است.
سینه و ران مرغ خام نیز بهتر است ظرف یک تا دو روز مصرف شوند. در صورت نیاز به نگهداری طولانیتر، فریزر گزینه مناسبتری است. گوشت چرخکرده را میتوان برای حفظ کیفیت حدود سه تا چهار ماه در فریزر نگهداری کرد؛ البته مواد غذایی که در دمای منفی ۱۸ درجه سانتیگراد یا پایینتر بهطور مداوم منجمد ماندهاند، از نظر ایمنی میتوانند مدت بسیار طولانیتری باقی بمانند، هرچند کیفیت آنها بهمرور کاهش پیدا میکند.
تغییر رنگ گوشت بهتنهایی همیشه نشانه فساد نیست. اما بافت لزج یا چسبناک، بوی ترش و بوی غیرعادی میتوانند از نشانههای خراب شدن آن باشند. مرغ فاسد نیز ممکن است بوی نامطبوع و بافتی لزج پیدا کند.
ماهی و غذاهای دریایی تازه معمولاً ماندگاری کوتاهی در یخچال دارند و بهتر است طی یک تا دو روز مصرف شوند. ماهی پخته را میتوان معمولاً سه تا چهار روز در یخچال نگهداری کرد. ماهیهای چرب مانند سالمون و تن نیز بسته به نوع بستهبندی و شرایط انجماد، حدود دو تا سه ماه در فریزر کیفیت مناسبی خواهند داشت.
میگو و ماهی مرکب را میتوان برای مدت طولانیتری منجمد کرد. در مقابل، صدفهای زنده و خوراکی به شرایط نگهداری بسیار حساسی نیاز دارند و باید مطابق توصیههای ایمنی مربوط به همان محصول مصرف شوند.
میوهها و سبزیجات تازه
بیشتر میوهها و سبزیجات تاریخ مصرف مشخصی روی بستهبندی ندارند و تشخیص تازگی آنها معمولاً با بررسی ظاهر، بافت و بوی محصول انجام میشود. بااینحال، مدت ماندگاری هر محصول متفاوت است.
سیب در صورت نگهداری در یخچال میتواند حدود چهار تا شش هفته کیفیت مناسبی داشته باشد. نرم شدن بیش از حد، بوی نامطبوع یا جدا شدن آسان پوست از نشانههایی هستند که ممکن است از فساد آن خبر بدهند.
مرکباتی مانند لیمو، پرتقال و نارنگی نیز در یخچال معمولاً حدود سه هفته ماندگاری دارند. وجود یک لکه یا ضربدیدگی کوچک روی پوست لزوماً به معنای خراب شدن میوه نیست؛ اما کپک، بوی نامطبوع و نرم شدن غیرعادی باید جدی گرفته شوند.
آووکادوی رسیده را میتوان برای افزایش ماندگاری حدود سه تا چهار روز در یخچال نگهداری کرد. پس از بریدن آن نیز بهتر است سطح داخلی با کمی آبلیمو یا آبلیموی تازه پوشانده شود، سپس در ظرف دربسته یا با پوشش مناسب در یخچال قرار بگیرد و طی مدت کوتاهی مصرف شود. قرار دادن آووکوی بریدهشده در آب، برخلاف برخی توصیههای منتشرشده در شبکههای اجتماعی، روش مناسبی برای نگهداری آن نیست.
سبزیجات برگدار مانند کاهو و اسفناج نیز به رطوبت و شرایط نگهداری حساس هستند. استفاده از دستمال کاغذی خشک برای جذب رطوبت اضافی و نگهداری آنها در ظرف مناسب میتواند به افزایش ماندگاری کمک کند.
سبزیهای معطر را میتوان با قرار دادن ساقههای آنها در ظرفی حاوی مقدار کمی آب و پوشاندن بخش بالایی با کیسه، برای مدت بیشتری تازه نگه داشت. هویج و پیاز نیز در صورت نگهداری مناسب در یخچال، چند هفته تا چند ماه ماندگاری دارند.
جوانه زدن پیاز و سیر بهتنهایی به معنای غیرقابل مصرف بودن آنها نیست. بااینحال، اگر محصول کپک زده، بیش از حد نرم شده یا تغییر رنگ و بوی غیرعادی پیدا کرده باشد، بهتر است دور ریخته شود.
نان، آرد و مواد اولیه شیرینیپزی
نان یکی از مواد غذایی پرمصرفی است که در صورت نگهداری نامناسب بهسرعت کیفیت خود را از دست میدهد. قرار دادن نان در یخچال ممکن است از رشد کپک جلوگیری کند، اما میتواند باعث بیات شدن سریعتر آن شود. برای نگهداری طولانیتر، فریز کردن نان معمولاً انتخاب بهتری است. نان منجمد را میتوان پس از خارج کردن از فریزر گرم یا در دستگاه توستر آماده کرد.
اگر روی نان کپک مشاهده کردید، نباید فقط بخش کپکزده را جدا کنید؛ زیرا کپک ممکن است به قسمتهای دیگر نیز گسترش یافته باشد. در چنین شرایطی، بهتر است کل نان دور ریخته شود.
آرد سفید و آرد سبوسدار نیز در شرایط مناسب ماندگاری متفاوتی دارند. نگهداری آرد در محیط خشک، خنک و دور از رطوبت اهمیت زیادی دارد. یخچال یا فریزر میتواند به افزایش ماندگاری برخی انواع آرد کمک کند، بهخصوص آرد سبوسدار که به دلیل داشتن چربی طبیعی بیشتر، مستعد تند شدن و تغییر بو است.
تشکیل تودههای سخت، ورود حشرات یا ایجاد بوی نامطبوع از نشانههایی هستند که باید به آنها توجه کرد. شکر در صورت نگهداری صحیح و دور ماندن از رطوبت، ماندگاری بسیار طولانی دارد. ادویههای آسیابشده نیز معمولاً پس از مدتی عطر و طعم خود را از دست میدهند؛ درحالیکه ادویههای کامل معمولاً دیرتر کیفیت خود را از دست میدهند.
آیا دمای یخچال شما مناسب است؟
یکی از مهمترین عوامل در افزایش ماندگاری مواد غذایی، تنظیم صحیح دمای یخچال و فریزر است. حتی محصولی که تاریخ مصرف آن تمام نشده، در صورت نگهداری در دمای نامناسب ممکن است بهسرعت فاسد یا آلوده شود.
بر اساس توصیههای ایمنی غذایی آمریکا، دمای یخچال باید حداکثر ۴ درجه سانتیگراد و دمای فریزر حدود منفی ۱۸ درجه سانتیگراد باشد. استفاده از دماسنج مخصوص یخچال میتواند به بررسی دقیق دما کمک کند.
همچنین مواد غذایی فاسدشدنی نباید برای مدت طولانی در دمای اتاق باقی بمانند. قاعده دو ساعت میگوید غذاهایی که نیاز به یخچال دارند، نباید بیش از دو ساعت بیرون از یخچال بمانند. اگر دمای محیط بالاتر از حدود ۳۲ درجه سانتیگراد باشد، این مدت به یک ساعت کاهش پیدا میکند.
پس از خرید نیز بهتر است مواد غذایی سرد و فاسدشدنی را در اولین فرصت داخل یخچال قرار دهید. قرار دادن مواد غذایی در قسمت مناسب یخچال و جلوگیری از تماس گوشت خام با سایر خوراکیها نیز اهمیت زیادی دارد.
آیا میتوان فقط با بو و ظاهر غذا به سالم بودن آن پی برد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هر ماده غذایی که بوی طبیعی دارد و ظاهر آن تغییر نکرده، حتماً سالم است. درحالیکه برخی باکتریهای بیماریزا میتوانند بدون ایجاد تغییر محسوس در بو، طعم یا ظاهر مواد غذایی رشد کنند.
برای مثال، لیستریا یکی از باکتریهای خطرناک منتقلشونده از طریق غذاست که میتواند در برخی مواد غذایی آلوده وجود داشته باشد، بدون آنکه مصرفکننده متوجه تغییر مشخصی در ظاهر یا بوی محصول شود. این باکتری بهویژه برای زنان باردار، سالمندان و افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف خطرناک است.
بنابراین، بررسی حسی غذا تنها یکی از روشهای تشخیص فساد است و نباید جایگزین رعایت اصول نگهداری، کنترل دما و توجه به دستورالعملهای بهداشتی شود. اگر ماده غذایی بهدرستی نگهداری نشده یا درباره ایمنی آن تردید جدی وجود دارد، بهتر است از مصرف آن خودداری کنید.
کدام مواد غذایی را نباید پس از تاریخ مصرف استفاده کرد؟
شیرخشک نوزاد از محصولات مهمی است که باید تاریخ درجشده روی بستهبندی آن را جدی گرفت. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تولیدکنندگان را ملزم میکند تاریخ «مصرف تا» را روی بستهبندی شیرخشک درج کنند. این تاریخ تضمین میکند محصول تا آن زمان مقدار مشخصی از مواد مغذی اعلامشده را حفظ کرده و کیفیت قابل قبول دارد.
بنابراین، نباید از شیرخشک نوزاد پس از تاریخ درجشده روی بستهبندی استفاده کرد. این موضوع بهویژه به دلیل حساسیت تغذیه نوزادان اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی؛ تاریخ درجشده تنها معیار تشخیص فساد غذا نیست
تمام شدن تاریخ درجشده روی بستهبندی لزوماً به معنای فاسد شدن مواد غذایی نیست. بعضی محصولات در صورت نگهداری صحیح، پس از تاریخ مربوط به بهترین کیفیت نیز قابل استفاده هستند. بااینحال، این موضوع نباید باعث نادیده گرفتن اصول ایمنی غذایی شود.
توجه به دمای یخچال، رعایت زمان مناسب نگهداری هر محصول، جلوگیری از ماندن طولانیمدت غذا در دمای اتاق و بررسی نشانههای فساد، از مهمترین راهکارها برای کاهش دورریز مواد غذایی و پیشگیری از مسمومیت هستند. در نهایت، اگر درباره ایمنی یک ماده غذایی مطمئن نیستید، مصرف نکردن آن تصمیم عاقلانهتری است.


