شبکههای اجتماعی دیگر تنها محلی برای سرگرمی و ارتباط با دیگران نیستند؛ این پلتفرمها امروز به یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده سبک زندگی، انتخابهای روزمره و حتی عادتهای غذایی میلیونها نفر در سراسر جهان تبدیل شدهاند. از ویدیوهای کوتاه آموزش آشپزی گرفته تا توصیههای تغذیهای اینفلوئنسرها و مربیان سلامت، هر روز حجم عظیمی از محتوا درباره غذا و رژیمهای غذایی در اختیار کاربران قرار میگیرد.
اگرچه این روند باعث شده بسیاری از افراد به تغذیه سالمتر روی بیاورند، اما در سوی دیگر، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی میتوانند افراد را به مصرف غذاهای ناسالم، پرخوری یا حتی پیروی از رژیمهای غیراصولی سوق دهند. بررسیهای علمی نیز نشان میدهد تأثیر این فضا بر رفتار غذایی کاربران، بسیار فراتر از آن چیزی است که تصور میشود.
تأثیر شبکههای اجتماعی بر انتخابهای غذایی کاربران
در سالهای اخیر، اصطلاحاتی مانند Protein Maxxing (افزایش مصرف پروتئین)، Fibre Maxxing (تمرکز بر دریافت فیبر بیشتر) و توجه ویژه به سلامت روده، به ترندهای رایج شبکههای اجتماعی تبدیل شدهاند. بسیاری از کاربران پس از مشاهده محتوای تولیدشده توسط اینفلوئنسرهای حوزه سلامت، به بررسی ارزش غذایی مواد خوراکی، شمارش کالری و اصلاح رژیم غذایی خود روی آوردهاند.
مطالعهای که در نشریه Mental Health Science منتشر شده، نشان میدهد بیش از نیمی از شرکتکنندگان اعلام کردهاند که به دلیل محتوای شبکههای اجتماعی، عادتهای غذایی خود را تغییر دادهاند. همچنین نزدیک به ۷۵ درصد افراد گفتهاند مشاهده محتوای مرتبط با غذاهای سالم، آنها را به انتخابهای تغذیهای بهتر ترغیب کرده است.
این آمار نشان میدهد که شبکههای اجتماعی میتوانند نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی نسبت به تغذیه سالم ایفا کنند؛ البته این تنها یک روی سکه است.
چگونه اینفلوئنسرهای حوزه سلامت نگاه ما به غذا را تغییر دادهاند؟
افزایش تعداد تولیدکنندگان محتوا در حوزه سلامت، تغذیه و آشپزی باعث شده بسیاری از کاربران نسبت به ترکیبات مواد غذایی حساستر شوند.
برخی بلاگرهای حوزه غذا معتقدند بررسی ترکیبات خوراکیهای محبوب و توضیح ارزش غذایی آنها باعث شده کاربران بهتر بدانند چه چیزی مصرف میکنند و در نتیجه مصرف برخی خوراکیهای فرآوریشده یا ناسالم را کاهش دهند.
در سالهای اخیر حتی پزشکان، متخصصان تغذیه و مربیان سلامت نیز حضور پررنگتری در شبکههای اجتماعی پیدا کردهاند و تلاش میکنند اطلاعات علمی را با زبانی ساده در اختیار مخاطبان قرار دهند؛ موضوعی که تا حدی به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده است.
الگوریتمها چگونه اشتهای کاربران را تحریک میکنند؟
در کنار مزایای آموزشی، پژوهشها از جنبه دیگری نیز پرده برداشتهاند؛ الگوریتمهای شبکههای اجتماعی میتوانند میل به غذا خوردن را افزایش دهند.
تحقیقات نشان میدهد مشاهده مداوم تصاویر و ویدیوهای غذا، اسکرول کردن بیوقفه صفحات و مصرف تنقلات هنگام استفاده از تلفن همراه باعث میشود افراد بیش از نیاز واقعی خود غذا بخورند.
از سوی دیگر، تمرکز ذهن هنگام تماشای ویدیوها از احساس سیری منحرف میشود و همین موضوع احتمال مصرف وعدههای بزرگتر و دریافت کالری بیشتر را افزایش میدهد.
به همین دلیل توصیه قدیمی مبنی بر پرهیز از غذا خوردن هنگام تماشای تلویزیون، امروز درباره تلفن همراه و شبکههای اجتماعی نیز مصداق پیدا کرده است.
آیا شبکههای اجتماعی مردم را به تغذیه سالمتر تشویق میکنند؟
برای بسیاری از کاربران، پاسخ مثبت است.
دیدن استوری دوستی که پس از ورزش یک نوشیدنی پروتئینی مصرف میکند یا مشاهده ویدیوهای آموزش غذاهای سالم، میتواند انگیزهای برای تغییر سبک زندگی باشد.
بر اساس پژوهشی که در International Journal for Research Trends and Innovation منتشر شده، حدود ۴۰ درصد شرکتکنندگان بهطور منظم محتوای مرتبط با تغذیه را دنبال میکنند و تحت تأثیر اینفلوئنسرهای سلامت قرار میگیرند.
در همین حال، برخی کاربران میگویند از طریق این ویدیوها دستور تهیه میانوعدههای سالم، ساده و سریع را یاد گرفتهاند؛ موضوعی که میتواند جایگزین مناسبی برای مصرف خوراکیهای آماده باشد.
البته متخصصان هشدار میدهند که نباید هر توصیهای را بدون بررسی علمی پذیرفت و لازم است اطلاعات ارائهشده توسط منابع معتبر یا متخصصان تأیید شود.
حجم بالای اطلاعات؛ چالش جدید کاربران
یکی از مشکلات مهم سالهای اخیر، افزایش بیسابقه محتوای مرتبط با تغذیه در شبکههای اجتماعی است.
کاربران هر روز با توصیههای متفاوت و گاهی متناقض درباره رژیمهای غذایی، مکملها، مواد غذایی خاص و سبکهای مختلف تغذیه مواجه میشوند؛ موضوعی که میتواند باعث سردرگمی شود.
مربیان سلامت نیز میگویند بسیاری از مراجعهکنندگان آنها به دلیل مشاهده توصیههای متنوع اینفلوئنسرها، در انتخاب رژیم غذایی مناسب دچار تردید هستند.
ترندهای غذایی چگونه در طول زمان تغییر کردهاند؟
تأثیر رسانهها بر رژیم غذایی موضوع تازهای نیست و در دهههای گذشته نیز نمونههای متعددی از آن دیده شده است.
در دهه ۲۰۰۰ میلادی، رژیمهای کمکربوهیدرات و حذف کربوهیدراتها محبوب شدند و بسیاری از افراد به دنبال دستیابی به اندام بسیار لاغر بودند.
حدود یک دهه بعد، رژیمهای موسوم به «تغذیه پاک» و محصولات گیاهی به جریان اصلی بازار تبدیل شدند.
اکنون نیز در دهه ۲۰۲۰ میلادی، تمرکز بر مصرف فیبر، پروتئین، سلامت روده و سبک زندگی آرامتر، به مهمترین ترندهای حوزه تغذیه در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است.
محتوای غذایی تا چه اندازه کاربران را به سفارش غذا ترغیب میکند؟
پژوهشی که در نشریه Nutrients منتشر شده، نشان میدهد ۵۱.۶ درصد افراد محتوای تولیدکنندگان حوزه غذا را دنبال میکنند.
همچنین ۵۴ درصد شرکتکنندگان اعلام کردهاند پس از مشاهده تصاویر یا ویدیوهای غذا، تمایل بیشتری به سفارش غذا پیدا میکنند و ۵۰.۳ درصد نیز گفتهاند احساس گرسنگی آنها به حدی افزایش مییابد که بلافاصله اقدام به سفارش غذا میکنند.
این نتایج نشان میدهد محتوای تصویری غذا میتواند نقش مهمی در تحریک اشتها و افزایش مصرف خوراکیها داشته باشد.
قوانین جدید برای اینفلوئنسرهای حوزه سلامت
با افزایش نفوذ اینفلوئنسرها، نهادهای نظارتی نیز به این حوزه ورود کردهاند.
برای مثال، شورای استانداردهای تبلیغات هند (ASCI) در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد افرادی که درباره سلامت، محصولات درمانی یا خدمات پزشکی محتوا منتشر میکنند، باید مدارک تحصیلی، مجوزها یا گواهیهای حرفهای خود را بهصورت شفاف اعلام کنند.
هدف از این تصمیم، جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست و افزایش اعتماد کاربران به محتوای سلامت در فضای مجازی بوده است.
شبکههای اجتماعی پیش از این هم بر تغذیه مردم اثر داشتهاند
اگرچه امروزه اینستاگرام، تیکتاک و سایر شبکههای اجتماعی بیشترین تأثیر را بر رفتار غذایی کاربران دارند، اما در گذشته نیز رسانههای دیگر چنین نقشی ایفا میکردند.
کتابهای آشپزی، برنامههای تلویزیونی، تبلیغات، رادیو و سرآشپزهای مشهور سالها بر انتخابهای غذایی مردم اثر گذاشتهاند.
مطالعهای در Journal of Research in Health Sciences نیز نشان داده است ۶۹.۶ درصد نوجوانان تحت تأثیر تبلیغات تلویزیونی مواد غذایی قرار گرفتهاند و ۶۶.۴ درصد آنها پس از مشاهده این تبلیغات، اقدام به خرید همان محصولات کردهاند.
این یافتهها نشان میدهد رسانهها همواره یکی از عوامل اصلی شکلدهنده الگوهای مصرف مواد غذایی بودهاند؛ تنها شکل این رسانهها در طول زمان تغییر کرده است.
افراط در رژیمهای غذایی؛ تهدیدی برای سلامت روان
در کنار مزایای آموزش تغذیه، برخی ترندهای رایج مانند ویدیوهای «آنچه امروز خوردم» یا رژیمهای سختگیرانه بدون نظارت متخصص، میتوانند پیامدهای منفی نیز داشته باشند.
کارشناسان هشدار میدهند که دنبال کردن این محتواها ممکن است برخی افراد، بهویژه نوجوانان، را درگیر وسواس غذایی، نگرانی درباره تصویر ذهنی از بدن و حتی اختلالات تغذیه کند.
به گفته متخصصان، هیچ ماده غذایی یا یک ریزمغذی خاص بهتنهایی نمیتواند تمامی مشکلات سلامت را برطرف کند و آنچه اهمیت دارد، رعایت یک رژیم غذایی متعادل و متنوع است.
جمعبندی
شبکههای اجتماعی بدون تردید شیوه نگاه ما به غذا و تغذیه را تغییر دادهاند. از یک سو، دسترسی آسان به آموزشهای تغذیهای، دستورهای غذایی سالم و افزایش آگاهی عمومی، فرصت ارزشمندی برای بهبود سبک زندگی فراهم کرده است. از سوی دیگر، الگوریتمها، تبلیغات، ترندهای زودگذر و توصیههای غیرعلمی میتوانند کاربران را به سمت پرخوری، رژیمهای نامتعادل یا تصمیمهای اشتباه غذایی سوق دهند.
در نهایت، آنچه اهمیت بیشتری دارد، استفاده آگاهانه از محتوای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و اتکا به منابع معتبر و متخصصان حوزه تغذیه است. شبکههای اجتماعی میتوانند ابزاری مفید برای ارتقای سلامت باشند، اما تنها زمانی که کاربران با نگاه انتقادی و آگاهانه از اطلاعات منتشرشده در آنها استفاده کنند.
