پدیده روبهگسترش عکاسان خیابانی در مناطق شهری، بار دیگر مرز میان آزادی بیان و حق حریم خصوصی را در فضاهای عمومی به کانون بحث اجتماعی تبدیل کرده است. بسیاری این فعالیت را جلوهای هنری و ثبت واقعیت شهری میدانند، اما گروهی دیگر آن را تهدیدی علیه حق افراد برای دیدهنشدن بدون رضایت تعبیر میکنند.
مرز مبهم میان فضای عمومی و حریم خصوصی
دکتر ایوانوویچ آگاستا، جامعهشناس دانشگاه IPB، معتقد است این پدیده جامعه را وادار کرده میان آزادی ثبت تصاویر در فضاهای عمومی و رعایت حقوق فردی تعادل برقرار کند. او میگوید:
بهصورت هنجاری، حضور در فضای عمومی اغلب به این معناست که فرد قابل عکاسی است، اما از دیدگاه جامعهشناختی و اخلاقی این مرز کاملاً روشن نیست.
به گفته او، جامعه در حال شکلدادن به هنجارهای جدید است؛ هنجارهایی که عکاسی در فضای عمومی را مجاز میدانند، اما به شرط رعایت اخلاق و احترام به خواست افراد.
آگاهی عمومی در حال افزایش است. بسیاری از شهروندان اکنون از عکاسی بدون اجازه خودداری میکنند و این نشانه ظهور نوع تازهای از کنترل اجتماعی است.
فضای عمومی؛ منطقهای بیارزشگذاری نیست
دکتر آگاستا با اشاره به گروههای آسیبپذیر، مانند افراد بیخانمان، تأکید میکند که خیابان برای برخی به منزله فضای خصوصی روزمره است و نباید آن را «منطقه فاقد ارزشهای اجتماعی» تلقی کرد.
حضور در فضای عمومی بهمعنای ازبینرفتن حق حریم خصوصی نیست. حتی اگر محل عکاسی عمومی باشد، همچنان این هنجار وجود دارد که افراد حق دارند بدون رضایت، موضوع تصویربرداری قرار نگیرند.
تجاریسازی تصویر افراد؛ ظهور شکل تازهای از سرمایهداری دیجیتال
وی همچنین به روند جدید تجاریسازی عکسها در پلتفرمهای هوش مصنوعی اشاره کرد؛ جایی که در برخی موارد، افراد مجبورند برای دریافت عکسهایی که از آنها گرفته شده، هزینه پرداخت کنند.
این پدیده شکلی تازه از کالاییسازی زندگی اجتماعی است؛ جایی که تصویر فرد به کالایی قابل فروش تبدیل میشود.
او این روند را همسو با مفهوم سرمایهداری دیجیتال شوشانا زوبوف میداند؛ نظامی اقتصادی که دادههای شخصی را به کالایی باارزش برای سود شرکتها تبدیل میکند.
قدرت در تصویرسازی؛ نابرابری بین عکاس و سوژه
استناد او به دیدگاه سوزان سانتاگ نیز نشان میدهد که هر عمل عکاسی نوعی اِعمال قدرت است؛ زیرا عکاس تصمیم میگیرد فرد چگونه نمایان شود.
در عصر مدرن، وقتی عکاسان از رهگذران بدون اطلاعشان عکس میگیرند، یک عدم تقارن قدرت شکل میگیرد: عکاس میبیند و ثبت میکند، در حالی که سوژه بدون کنترل در معرض قرار میگیرد.
جمعبندی
بهنظر میرسد حفظ «تعادل میان آزادی بیان و احترام به حریم خصوصی» بیش از هر زمان دیگر برای تداوم حیات عکاسی اجتماعی ضروری است. کارشناسان تأکید میکنند که رشد هنر عکاسی خیابانی نباید به قیمت خدشهدار شدن کرامت انسانی یا تبدیل تصویر افراد به کالایی تجاری تمام شود.
