هندوستان، سرزمین قلعههای باشکوه، گنبدهای مرمری و شهرهای تاریخی کهن، امروز با بحرانی روبهروست که شاید در هیچ دورهای از تاریخ طولانیاش تجربه نشده بود. تغییرات شدید اقلیمی از یکسو و دههها آلودگی کنترلنشده هوا و آب از سوی دیگر، به سرعت در حال تخریب سازههایی هستند که قرنها در برابر جنگها، بلایای طبیعی و فرسایش زمان مقاومت کردهاند. کارشناسان هشدار میدهند اگر روند کنونی مهار نشود، بخشی از این خسارتها بهزودی غیرقابل برگشت خواهد شد.
فرو ریختن بخشی از قلعه سونار؛ زنگ خطری برای میراث باستانی
در مرداد ۲۰۲۴، بخشی از قلعه تاریخی سونار یا «قلعه جیسالمر» در راجستان پس از بارانهای سیلآسایی فروریخت؛ بارانی که بهطور معمول در بیابان «تار» دیده نمیشود. این قلعه ۱۲ قرن قدمت دارد و یکی از معدود دژهای زنده جهان است که همچنان هزاران نفر در آن زندگی میکنند.
اما دیوارهای ماسهسنگی آن سالهاست زیر فشار زهکشی ناکارآمد، بیتوجهی مدیریتی و رطوبت تجمعیافته ضعیف شدهاند. فرو ریختن این بخش تنها یک حادثه نبود؛ هشداری بود از اینکه رویدادهای حدی اقلیمی، که روزگاری نادر بودند، حالا به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شدهاند.
قلعه سرخ دهلی؛ جایی که دوده بر تاریخ نشسته است
در پایتخت هند، آثار تخریب بهوضوح دیده میشود. بازدیدکنندگان قلعه سرخ اغلب با لایهای از دوده سیاه روی سنگهای سرخ قرن هفدهمی روبهرو میشوند. این لایهها حاصل آلودگی ناشی از خودروها، صنایع و گرد و غبار ساختوساز هستند.
بررسیهای علمی نشان میدهد این رسوبات کربنی نهتنها ظاهر بنا را مخدوش میکنند، بلکه با رطوبت ترکیب میشوند و اسیدهایی خورنده میسازند که بهتدریج سنگ را از درون میخورند. نتیجه، فرسایش یکی از مهمترین نمادهای دوره مغولی و هویت تاریخ معاصر هند است.
تاجمحل و آرامگاه همایون؛ میراثی که زیر بار آلودگی زرد میشود
تاجمحل، یکی از شناختهشدهترین بناهای جهان، سالهاست از تغییر رنگ رنج میبرد. مرمر سفید آن زیر تأثیر دیاکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، پالایشگاههای اطراف آگرا و ترافیک سنگین منطقه بهتدریج رو به زردی میرود. بارانهای اسیدی نیز سطح ظریف سنگ و تزئینات «پیترا دورا» را میفرسایند.
چند صد کیلومتر دورتر، آرامگاه همایون در دهلی – الهامبخش تاجمحل – با مشکلات مشابهی مواجه است. باد و بارانهای ناگهانی و شدید گنبدها و منارهها را میسایند، در حالیکه رواناب آلوده به آرامی در فونداسیون نفوذ میکند و ملات تاریخی زیر بنا را تضعیف میسازد.
اقدامات پراکنده؛ اما ناکافی
دولت هند در سالهای اخیر برای مهار بحران تلاشهایی انجام داده است؛ از جمله:
- کاشت هزاران درخت بومی در اطراف بناها برای کاهش آلودگی
- بازطراحی سامانههای زهکشی برای مقابله با سیلابهای ناگهانی
- پاکسازی و تقویت سنگها با روشهای شیمیایی نوین
اما به گفته متخصصان، این اقدامات بیشتر مسکّنهای مقطعی هستند. آنها تأکید میکنند تا زمانی که استانداردهای سختگیرانهتر برای خودروها و صنایع وضع نشود، منابع مالی بلندمدت برای حفاظت علمی اختصاص پیدا نکند و شهرسازی پیرامون آثار تاریخی با رویکرد تابآوری اقلیمی انجام نشود، این تلاشها کافی نخواهد بود.
زمان در حال از دست رفتن است
هند، با ۴۰ اثر ثبتشده در فهرست جهانی یونسکو و صدها بنای ملی، یکی از غنیترین کشورهای جهان از نظر میراث فرهنگی است. این بناها نه فقط جاذبههای گردشگری، بلکه سندهای زندهای از تاریخ، هنر و هویت فرهنگی این کشور هستند.
با شدت گرفتن تغییرات اقلیمی و غیرقابلپیشبینیتر شدن الگوهای موسمی جنوب آسیا، فرصت برای اقدام سریعتر محدودتر میشود. هر دیوار فروریخته در جیسالمر یا هر لکه تیره بر دیوارههای قلعه سرخ، صرفاً تخریب یک بنا نیست؛ فرسایش حافظه جمعی یک ملت است.
حفاظت از میراث هند؛ بیش از یک عملیات مرمت
اکنون بیش از هر زمان دیگر، حفاظت از بناهای تاریخی هند نیازمند رویکردی جامع است؛ رویکردی که شامل موارد زیر باشد:
- سیاستگذاری ملی در حوزه آلودگی و استانداردهای صنعتی
- سرمایهگذاری مداوم در پژوهشهای اقلیمی و معماری سنتی
- توسعه شهری هماهنگ با میراث فرهنگی
- اراده سیاسی قوی و مشارکت فعال جامعه
میراث هند شایسته آن است که به نسلهای آینده نه بهعنوان بقایای فرسوده گذشته، بلکه بهعنوان گنجینههایی سالم و برافراشته منتقل شود. زمان محدود است، اما هنوز فرصت برای اقدام وجود دارد.
