گردشگری بینالمللی دیگر تنها به سفر و تفریح محدود نمیشود؛ امروزه این صنعت یکی از مهمترین موتورهای رشد اقتصاد جهانی به شمار میرود. کارشناسان اقتصادی معتقدند گردشگری در عمل نوعی «صادرات خدمات» است؛ زیرا گردشگران بینالمللی با ورود به یک کشور، هزینه اقامت، حملونقل، غذا، خرید و سرگرمی را پرداخت میکنند و ارز وارد اقتصاد مقصد میشود.
در سالهای اخیر، با افزایش سهم صنعت گردشگری بینالمللی در اقتصاد جهان، بسیاری از کشورها سرمایهگذاری گستردهای برای جذب گردشگران خارجی انجام دادهاند. با این حال، بررسیها نشان میدهد میزان تأثیر اقتصادی گردشگری بینالمللی تنها به تعداد گردشگران بینالمللی وابسته نیست، بلکه نحوه توزیع درآمدها و سهم کسبوکارهای محلی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.
گردشگری بینالمللی چه سهمی در اقتصاد جهان دارد؟
براساس گزارشهای منتشرشده توسط نهادهای بینالمللی حوزه گردشگری، این صنعت در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان را به خود اختصاص داده است.
همچنین ارزش اقتصادی صنعت سفر و گردشگری در همین سال به حدود ۱۱ تریلیون دلار رسیده که شامل هزینههای مستقیم گردشگران و همچنین اثرات غیرمستقیم این صنعت بر سایر بخشهای اقتصادی است.
گردشگران تنها هزینه اقامت یا بلیت سفر را پرداخت نمیکنند؛ بلکه خرید کالا، استفاده از رستورانها، مراکز تفریحی، حملونقل، صنایع دستی، مراکز خرید و صدها کسبوکار دیگر نیز از حضور آنها منتفع میشوند.
صنعت گردشگری برای میلیونها نفر اشتغال ایجاد کرده است
یکی از مهمترین ویژگیهای صنعت گردشگری، ظرفیت بالای آن در ایجاد فرصتهای شغلی است.
برآوردها نشان میدهد بیش از ۳۵۷ میلیون نفر در سراسر جهان بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در این صنعت مشغول فعالیت هستند؛ یعنی تقریباً از هر ۱۰ شاغل جهان، یک نفر در حوزه گردشگری فعالیت میکند.
این مشاغل طیف گستردهای را شامل میشوند؛ از راهنمایان گردشگری و رانندگان گرفته تا کارکنان هتلها، رستورانها، مراکز تفریحی، فروشندگان صنایع دستی، مترجمان، هنرمندان و فعالان حملونقل.
چرا گردشگری را «صادرات خدمات» مینامند؟
برخلاف صادرات سنتی که کالا از یک کشور به کشور دیگر ارسال میشود، در گردشگری مشتری به کشور صادرکننده خدمات سفر میکند.
به بیان ساده، گردشگر خارجی به مقصد سفر میکند، از خدمات مختلف استفاده میکند و ارز وارد اقتصاد آن کشور میشود. همین موضوع باعث شده بسیاری از اقتصاددانان، گردشگری را یکی از مهمترین انواع صادرات خدمات بدانند.
ورود ارز خارجی میتواند به کشورها در تأمین هزینه واردات، افزایش ذخایر ارزی، تقویت اقتصاد و حتی کاهش فشارهای مالی کمک کند.
آیا تمام درآمد گردشگری به مردم محلی میرسد؟
اگرچه گردشگری درآمد قابل توجهی ایجاد میکند، اما تمام این درآمد در اقتصاد محلی باقی نمیماند.
در بسیاری از سفرها، هزینهای که گردشگر پرداخت میکند میان شرکتهای مختلف تقسیم میشود؛ از جمله:
- شرکتهای هواپیمایی
- آژانسهای مسافرتی
- هتلهای بینالمللی
- شرکتهای رزرو آنلاین
- شرکتهای بیمه
- اپراتورهای گردشگری
در صورتی که بخش زیادی از این خدمات توسط شرکتهای خارجی ارائه شود، قسمت قابل توجهی از درآمد نیز از اقتصاد مقصد خارج خواهد شد.
به همین دلیل کارشناسان معتقدند توسعه گردشگری زمانی بیشترین سود را برای یک منطقه دارد که زنجیره تأمین خدمات تا حد امکان در اختیار کسبوکارهای محلی باشد.
نقش کسبوکارهای محلی در افزایش درآمد گردشگری
یکی از مهمترین راهکارهای افزایش اثر اقتصادی گردشگری، استفاده از خدمات و محصولات بومی است.
برای مثال اگر گردشگران:
- در هتلهای محلی اقامت کنند؛
- از راهنمایان گردشگری بومی استفاده کنند؛
- صنایع دستی محلی بخرند؛
- در رستورانهای محلی غذا بخورند؛
- از تاکسیها و حملونقل بومی استفاده کنند؛
بخش بسیار بیشتری از درآمد گردشگری داخل همان منطقه باقی خواهد ماند و به رونق اقتصادی جامعه محلی کمک خواهد کرد.
به همین دلیل بسیاری از کشورها توسعه اقامتگاههای بومگردی، هتلهای خانوادگی و گردشگری جامعهمحور را در اولویت قرار دادهاند.
کیفیت اشتغال در صنعت گردشگری؛ چالشی کمتر دیدهشده
هرچند گردشگری فرصتهای شغلی فراوانی ایجاد میکند، اما کیفیت این مشاغل همواره مورد توجه کارشناسان قرار دارد.
بخش قابل توجهی از مشاغل گردشگری:
- فصلی هستند؛
- درآمد ثابتی ندارند؛
- ساعات کاری طولانی دارند؛
- گاهی بدون قرارداد رسمی انجام میشوند.
به همین دلیل سازمانهای بینالمللی بارها بر ضرورت بهبود شرایط کاری فعالان صنعت گردشگری تأکید کردهاند.
سرمایهگذاری خارجی؛ فرصت یا تهدید؟
سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ خارجی میتواند زیرساختهای گردشگری یک کشور را بهبود دهد.
ساخت هتلهای مدرن، توسعه خطوط هوایی، مراکز تفریحی و امکانات اقامتی معمولاً با سرمایهگذاری خارجی سرعت بیشتری پیدا میکند.
اما در مقابل، اگر سود این پروژهها به شرکتهای چندملیتی منتقل شود، سهم اقتصاد محلی کاهش پیدا خواهد کرد.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان پیشنهاد میکنند دولتها ضمن جذب سرمایهگذاران خارجی، قوانینی برای حمایت از تولیدکنندگان، تأمینکنندگان و نیروی کار داخلی نیز تدوین کنند.
گردشگری انبوه چه مشکلاتی برای شهرها ایجاد میکند؟
رشد سریع گردشگری همیشه پیامدهای مثبت ندارد.
در برخی شهرهای محبوب جهان، افزایش گردشگران باعث بروز مشکلاتی مانند:
- افزایش شدید قیمت مسکن؛
- گسترش اجارههای کوتاهمدت؛
- خروج ساکنان بومی از مراکز شهر؛
- افزایش هزینه زندگی؛
- تغییر هویت فرهنگی محلهها؛
شده است.
کارشناسان این پدیده را «نوسازی همراه با جابهجایی ساکنان» یا Gentrification مینامند؛ موضوعی که در بسیاری از مقاصد گردشگری جهان به یکی از چالشهای اصلی تبدیل شده است.
بحرانها چگونه صنعت گردشگری را تحت تأثیر قرار میدهند؟
گردشگری یکی از آسیبپذیرترین صنایع جهان در برابر بحرانها محسوب میشود.
همهگیری بیماریها، جنگها، تنشهای سیاسی، بلایای طبیعی و حتی نوسانات نرخ ارز میتوانند در مدت کوتاهی تعداد گردشگران را کاهش دهند.
کاهش ورود گردشگران خارجی نیز مستقیماً بر درآمد ارزی، اشتغال و فعالیت هزاران کسبوکار وابسته به گردشگری تأثیر میگذارد.
چگونه میتوان گردشگری پایدار و سودآورتری ایجاد کرد؟
کارشناسان برای افزایش منافع اقتصادی گردشگری چند راهکار مهم پیشنهاد میکنند:
مدیریت تعداد گردشگران
استفاده از سهمیهبندی، زمانبندی بازدیدها و معرفی مسیرهای جدید میتواند از ازدحام بیش از حد در مقاصد محبوب جلوگیری کند.
حمایت از کسبوکارهای محلی
تقویت زنجیره تأمین محلی، آموزش فعالان گردشگری و حمایت مالی از کسبوکارهای کوچک باعث میشود درآمد بیشتری در همان منطقه باقی بماند.
حفظ هویت شهرها
حمایت از ساکنان محلی، کنترل بازار مسکن و حفاظت از بافت تاریخی شهرها، مهمترین عامل حفظ جذابیت مقاصد گردشگری در بلندمدت است.
ارزیابی شاخصهای واقعی توسعه
کارشناسان معتقدند موفقیت صنعت گردشگری نباید تنها بر اساس تعداد گردشگران سنجیده شود، بلکه باید شاخصهایی مانند کیفیت اشتغال، درآمد مردم محلی، حفاظت از محیطزیست و توسعه زیرساختها نیز مورد توجه قرار گیرد.
گردشگران چگونه میتوانند از اقتصاد محلی حمایت کنند؟
هر گردشگر نیز میتواند نقش مهمی در توسعه پایدار گردشگری ایفا کند.
برخی از مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- انتخاب راهنمایان گردشگری دارای مجوز
- خرید صنایع دستی تولیدشده توسط هنرمندان محلی
- اقامت در هتلها و اقامتگاههای بومی
- سفر در فصلهای کمگردشگر
- استفاده از وسایل حملونقل محلی
- خرید از فروشگاهها و رستورانهای محلی
- پرداخت عوارض و مالیات گردشگری که صرف توسعه زیرساختها میشود
جمعبندی
گردشگری بینالمللی امروز تنها یک صنعت تفریحی نیست، بلکه یکی از مهمترین ارکان اقتصاد جهان به شمار میرود و میلیاردها دلار درآمد و میلیونها فرصت شغلی ایجاد میکند. با این حال، میزان تأثیر مثبت آن به نحوه مدیریت مقصدهای گردشگری بستگی دارد. هرچه سهم کسبوکارهای محلی، تولیدکنندگان بومی و نیروی کار داخلی در زنجیره گردشگری بیشتر باشد، منافع اقتصادی این صنعت نیز پایدارتر خواهد بود.
در کنار سیاستگذاری دولتها، انتخابهای آگاهانه گردشگران نیز میتواند نقش مهمی در حمایت از اقتصاد محلی، حفظ فرهنگ بومی و توسعه گردشگری پایدار ایفا کند؛ رویکردی که امروزه به یکی از مهمترین اهداف صنعت گردشگری جهان تبدیل شده است.
