هواپیمای کنکورد (Concorde) یکی از نمادهای مهم تاریخ هوانوردی بود؛ هواپیمایی که می‌توانست مسیر اقیانوس اطلس را در کمتر از چهار ساعت طی کند، تقریباً نصف زمان موردنیاز برای یک هواپیمای مسافربری معمولی. بااین‌حال، سرعت فوق‌العاده آن هزینه‌های سنگینی داشت: مصرف سوخت بالا، صدای انفجار صوتی و بلیت‌های گران‌قیمت.
شرکت آمریکایی بوم سوپرسونیک (Boom Supersonic) می‌خواهد سفرهای مسافربری مافوق صوت را دوباره به واقعیت تبدیل کند. هم‌زمان، ناسا در حال آزمایش فناوری‌هایی است که می‌توانند صدای پرواز سریع‌تر از صوت را روی زمین کاهش دهند. پرسش اصلی این است که آیا مهندسی مدرن می‌تواند مشکلاتی را حل کند که در نهایت به کنار رفتن کنکورد کمک کردند؟
۱. صدای انفجار صوتی؛ بزرگ‌ترین مانع پرواز مافوق صوت
وقتی هواپیما از سرعت صوت عبور می‌کند، امواج فشاری ایجاد می‌شوند که می‌توانند روی زمین به شکل صدای انفجارمانند شنیده شوند. این پدیده که «سونیک بوم» (Sonic Boom) نام دارد، یکی از دلایل اصلی محدودیت پروازهای مافوق صوت مسافربری بر فراز مناطق مسکونی است. در آمریکا، پرواز مافوق صوت غیرنظامی بر فراز خشکی از سال ۱۹۷۳ میلادی عموماً ممنوع بوده است؛ هرچند پروازهای خاص تحت شرایط مشخص امکان‌پذیر بوده‌اند.
ناسا به دنبال صدایی آرام‌تر است
هواپیمای آزمایشی X-59 ناسا با طراحی ویژه بدنه و دماغه‌ای بسیار کشیده ساخته شده است تا شکل امواج فشاری را تغییر دهد و به‌جای انفجار صوتی شدید، صدایی ملایم‌تر ایجاد کند. قرار گرفتن موتور در بالای بدنه نیز بخشی از طراحی این هواپیماست. در کابین آن، دوربین‌ها و نمایشگرها جای پنجره معمولی جلوی خلبان را گرفته‌اند.
طبق متن منبع، این هواپیما در ۵ ژوئن ۲۰۲۶ برای نخستین بار با سرعت مافوق صوت پرواز کرد و به حدود ماخ ۱٫۱ رسید. یک هفته بعد نیز در ارتفاع ۵۵ هزار پایی به سرعت ماخ ۱٫۴ دست یافت. برنامه ناسا این است که در مراحل بعدی، واکنش مردم به صدای هواپیما در مناطق مسکونی بررسی شود.
بوم سوپرسونیک و پدیده «قطع ماخ»
شرکت بوم رویکرد متفاوتی را دنبال می‌کند. نمونه آزمایشی XB-1 این شرکت در ژانویه ۲۰۲۵ از سرعت صوت عبور کرد؛ بوم اعلام کرده است که در آن پرواز، صدای انفجار صوتی روی زمین شنیده نشد. شرکت این نتیجه را به پدیده‌ای موسوم به «قطع ماخ» (Mach Cutoff) نسبت می‌دهد؛ وضعیتی که در آن، شرایط جوی، سرعت و ارتفاع می‌توانند امواج فشار را به سمت بالا منحرف کنند.
بااین‌حال، یک پرواز آزمایشی به معنای امکان پرواز مافوق صوت بی‌صدا در همه مسیرها و شرایط جوی نیست. همچنین، اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ پیشنهادی برای تدوین استانداردهای جدید مبتنی بر صدا ارائه کرد که می‌تواند مسیر را برای برخی پروازهای مافوق صوت بر فراز خشکی هموار کند. هدف اعلام‌شده، نهایی کردن مقررات تا اواسط سال ۲۰۲۷ است؛ اما این پیشنهاد به‌خودی‌خود مجوز پرواز تجاری عادی محسوب نمی‌شود.
نتیجه: فناوری کاهش صدای پرواز مافوق صوت امیدوارکننده است، اما قابلیت اطمینان آن در شرایط واقعی و مسیرهای تجاری هنوز باید اثبات شود.
۲. مصرف سوخت؛ هزینه‌ای که با فناوری از بین نمی‌رود
مصرف سوخت کنکورد در مقایسه با هواپیماهای مسافربری امروزی بسیار بالا بود. بر اساس اطلاعات موزه ملی هوا و فضا اسمیتسونین، میانگین مصرف سوخت آن به ازای هر صندلی حدود یک تن ثبت شده است. از طرف دیگر، برخی پروازها با نیمی از ظرفیت انجام می‌شدند و میانگین قیمت بلیت رفت‌وبرگشت در سال ۲۰۰۳ میلادی بیش از ۱۲ هزار دلار بود.
بوم اعلام کرده است که هواپیمای آینده این شرکت، Overture، با سوخت پایدار هوانوردی (SAF) تا سقف ۱۰۰ درصد سازگار خواهد بود. این سوخت، بسته به روش تولید، می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای را در چرخه عمر کاهش دهد؛ اما نیاز انرژی بالای پرواز مافوق صوت را از بین نمی‌برد.
بوم همچنین در حال توسعه موتور هواپیمای Symphony است که بنا بر اعلام شرکت، حدود ۸۰ درصد از سخت‌افزار آن با توربین گاز طبیعی ۴۲ مگاواتی موسوم به Superpower مشترک خواهد بود. این توربین برای تولید برق طراحی شده است و شرکت امیدوار است توسعه فناوری مشترک، فرصت تجاری دیگری در کنار پروژه هواپیما ایجاد کند.
نتیجه: سوخت پایدار می‌تواند به کاهش انتشار آلاینده‌ها کمک کند، اما هزینه انرژی همچنان یکی از چالش‌های مهم پرواز مافوق صوت خواهد بود.
۳. آیا بلیت هواپیماهای مافوق صوت ارزان می‌شود؟
کنکورد ظرفیت حمل حداکثر ۱۰۰ مسافر را داشت، اما ظرفیت آن در مسیر پاریس به واشنگتن، طبق اطلاعات اسمیتسونین، تنها ۶۰ نفر بود. تعداد محدود مسافران و قیمت بالای بلیت، توجیه اقتصادی پروازها را دشوار می‌کرد. سقوط کنکورد ایر فرانس در سال ۲۰۰۰ و کاهش سفرهای بین‌المللی پس از حملات ۱۱ سپتامبر نیز فشار بیشتری بر این صنعت وارد کردند.
بوم برای Overture کابینی با ۶۰ تا ۸۰ صندلی ممتاز در نظر گرفته است. این شرکت می‌گوید قیمت بلیت‌ها باید در محدوده بلیت‌های کلاس تجاری هواپیماهای امروزی باشد. همچنین، از سفارش‌ها و پیش‌سفارش‌هایی به مجموع ۱۳۰ فروند از سوی یونایتد ایرلاینز، امریکن ایرلاینز و ژاپن ایرلاینز خبر داده است.
بااین‌حال، این تعهدها به معنای تحویل هواپیماها نیستند و قیمت‌های اعلام‌شده نیز هنوز هدف شرکت محسوب می‌شوند، نه نرخ قطعی بلیت‌های قابل خرید.
نتیجه: جانشین کنکورد احتمالاً در آغاز برای مسافرانی طراحی خواهد شد که حاضرند برای صرفه‌جویی در زمان هزینه بیشتری بپردازند؛ نه برای بازار پروازهای اقتصادی.
آینده پروازهای مافوق صوت چه خواهد بود؟
بازگشت سفرهای مافوق صوت تنها به ساخت هواپیمایی سریع‌تر و آیرودینامیک‌تر وابسته نیست. ناسا باید نشان دهد که صدای این پروازها در سطح زمین قابل‌قبول است؛ بوم باید هواپیمایی قابل‌اعتماد برای حمل مسافر توسعه دهد و صنعت هوانوردی نیز باید راهی برای توجیه هزینه‌های بالای چنین سفرهایی پیدا کند.
کنکورد ثابت کرد که عبور از اقیانوس اطلس در کمتر از چهار ساعت امکان‌پذیر است. اکنون چالش اصلی این است که آیا فناوری جدید می‌تواند این سرعت را با صدای کمتر، مصرف انرژی قابل‌مدیریت‌تر و مدلی اقتصادی‌تر همراه کند یا نه.
