جنگ روسیه و اوکراین فقط در زمین، هوا و دریا جریان ندارد. بخش مهمی از این نبرد در فضای دیجیتال و روی زیرساخت‌های اطلاعاتی انجام می‌شود؛ جایی که سرورها، دیتاسنترها، شبکه‌های ارتباطی، ذخیره‌سازی اطلاعات و سامانه‌های ابری، وظیفه حفظ ارتباطات و ادامه فعالیت خدمات حیاتی را برعهده دارند.
در چنین شرایطی، سرور دیگر صرفاً یک دستگاه برای نگهداری فایل یا اجرای نرم‌افزار نیست. سرور به بخشی از توان عملیاتی یک کشور تبدیل می‌شود؛ زیرا اطلاعات دولتی، خدمات بانکی، سامانه‌های درمانی، ارتباطات سازمانی، مدیریت حمل‌ونقل، هماهنگی امدادرسانی و حتی رسانه‌ها به آن وابسته هستند.
سرور اطلاعاتی چیست و چرا در جنگ اهمیت دارد؟
سرور اطلاعاتی به سیستمی گفته می‌شود که داده‌ها، برنامه‌ها و سرویس‌های مهم را ذخیره، پردازش و در اختیار کاربران یا سامانه‌های دیگر قرار می‌دهد. برای مثال، سرورهای یک سازمان می‌توانند میزبان موارد زیر باشند:
- بانک‌های اطلاعاتی شهروندان و کارکنان
- سیستم‌های مالی، بانکی و پرداخت
- ایمیل و ارتباطات داخلی
- سامانه‌های پزشکی و پرونده بیماران
- نقشه‌ها، تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات جغرافیایی
- سیستم‌های مدیریت بحران و امدادرسانی
- وب‌سایت‌ها و خدمات آنلاین دولت و کسب‌وکارها
- پلتفرم‌های رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی
وقتی یک کشور درگیر جنگ می‌شود، قطع شدن این سرویس‌ها می‌تواند در همان لحظه مشکلات بزرگی ایجاد کند. برای نمونه، اگر سامانه ثبت اسناد، پرداخت حقوق، خدمات درمانی یا ارتباطات سازمانی از دسترس خارج شود، اداره کشور و کمک‌رسانی به مردم دشوارتر خواهد شد.
به همین دلیل، حفاظت از سرورها و داده‌ها در جنگ مدرن به اندازه حفاظت از برق، آب، ارتباطات و راه‌های حمل‌ونقل اهمیت پیدا کرده است.
حمله به دیتاسنترها؛ تهدید فیزیکی برای اطلاعات
یکی از خطرات مهم در جنگ، آسیب فیزیکی به دیتاسنترها و اتاق‌های سرور است. حمله موشکی، قطعی برق، آتش‌سوزی، تخریب ساختمان، اختلال در اینترنت و کمبود سوخت برای ژنراتور می‌تواند یک مرکز داده را از کار بیندازد.
اگر یک سازمان فقط یک اتاق سرور محلی داشته باشد و نسخه پشتیبان اطلاعات را در محل دیگری نگه ندارد، ممکن است با آسیب دیدن همان ساختمان، تمام داده‌ها و سرویس‌هایش را از دست بدهد. این مسئله در جنگ اوکراین اهمیت زیادی پیدا کرد، زیرا بخشی از زیرساخت‌های فیزیکی و مراکز داده در معرض حمله یا قطعی گسترده برق قرار گرفتند.
تجربه اوکراین نشان داد که ذخیره داده تنها در یک سرور یا یک ساختمان، برای خدمات حیاتی کافی نیست. سازمان‌ها باید به معماری مقاوم‌تر فکر کنند؛ معماری‌ای که در آن داده‌ها در چند محل نگهداری شوند و در صورت از دسترس خارج شدن یک سایت، سرویس از محل دیگر ادامه پیدا کند.
جنگ سایبری؛ حمله‌ای بدون انفجار
در کنار حملات فیزیکی، جنگ سایبری نیز تهدید بسیار مهمی برای سرورها به شمار می‌رود. در جنگ سایبری، مهاجم ممکن است تلاش کند:
- وب‌سایت‌ها و سامانه‌ها را از دسترس خارج کند
- اطلاعات را حذف یا رمزگذاری کند
- باج‌افزار روی سرورها اجرا کند
- داده‌های حساس را سرقت کند
- ارتباط بین شعب، نیروها یا نهادهای مختلف را قطع کند
- اطلاعات نادرست منتشر کند
- به تجهیزات شبکه، سیستم‌های کنترل صنعتی یا سامانه‌های برق نفوذ کند
یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌ها، حمله DDoS است. در این نوع حمله، حجم بسیار زیادی از درخواست‌ها به یک سایت یا سرور ارسال می‌شود تا منابع آن اشغال شده و کاربران واقعی نتوانند به سرویس دسترسی داشته باشند.
روش دیگر، باج‌افزار است. در این حمله، فایل‌ها و اطلاعات سرور رمزگذاری می‌شوند و مهاجم در ازای بازگرداندن دسترسی، درخواست پول می‌کند. اما در شرایط جنگی، هدف فقط پول نیست؛ گاهی هدف اصلی ایجاد اختلال، کاهش اعتماد عمومی و متوقف کردن خدمات ضروری است.
مهاجرت به فضای ابری؛ یکی از درس‌های مهم جنگ اوکراین
یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در بحران‌های امروزی اهمیت پیدا می‌کند، انتقال بخشی از سرویس‌ها و داده‌ها به زیرساخت ابری است. در این مدل، همه اطلاعات فقط روی سرور داخل یک ساختمان یا یک شهر نگهداری نمی‌شود؛ بلکه در چند مرکز داده و حتی چند کشور قابل نگهداری و بازیابی است.
طبق گزارش‌های بانک جهانی، اوکراین برای کاهش وابستگی به دیتاسنترهای آسیب‌پذیر داخل کشور، بخشی از سامانه‌های دیجیتال دولتی خود را به زیرساخت‌های ابری تجاری منتقل کرد. این اقدام باعث شد در صورت آسیب دیدن مراکز فیزیکی، احتمال ادامه فعالیت سرویس‌های مهم افزایش پیدا کند.
البته فضای ابری به معنی حذف کامل سرور فیزیکی نیست. بسیاری از سازمان‌ها همچنان به سرورهای داخلی برای اجرای نرم‌افزارهای حساس، ذخیره‌سازی سریع، کنترل دسترسی و کاهش وابستگی به اینترنت نیاز دارند. راهکار مناسب برای بسیاری از مجموعه‌ها، مدل ترکیبی یا Hybrid Cloud است؛ یعنی بخشی از سرویس‌ها روی سرور داخلی و بخش مهمی از نسخه‌های پشتیبان یا سرویس‌های حیاتی در فضای ابری یا دیتاسنتر دوم نگهداری شود.
نقش سرورها در ارتباطات، عملیات و تصمیم‌گیری
در یک جنگ، تصمیم‌گیری سریع به داده دقیق وابسته است. سرورها می‌توانند اطلاعات فراوانی را از منابع مختلف دریافت و پردازش کنند؛ از داده‌های ارتباطی و تصاویر گرفته تا اطلاعات لجستیکی، وضعیت تجهیزات، مکان نیروها و گزارش‌های میدانی.
در سطح غیرنظامی نیز سرورها نقش مهمی دارند. خدماتی مانند بانکداری آنلاین، ثبت‌نام‌های دولتی، سامانه‌های آموزش، پرونده‌های درمانی، مدیریت انبار، فروشگاه‌های اینترنتی و شرکت‌های حمل‌ونقل، همگی نیازمند زیرساخت پایدار هستند.
اگر یک سرور یا دیتاسنتر بدون طراحی مناسب از کار بیفتد، فقط یک نرم‌افزار قطع نمی‌شود؛ ممکن است زنجیره‌ای از خدمات متوقف شود. به همین دلیل، سرورهای اطلاعاتی در بحران‌ها باید دارای افزونگی، برق پشتیبان، ذخیره‌سازی مطمئن و امکان بازیابی سریع باشند.
چه ویژگی‌هایی یک سرور را برای شرایط بحرانی آماده‌تر می‌کند؟
برای سازمان‌ها و شرکت‌هایی که اطلاعات مهم دارند، استفاده از سرور مناسب فقط به قدرت CPU یا میزان RAM سرور محدود نمی‌شود. ویژگی‌های زیر بسیار مهم هستند:
۱. منبع تغذیه افزونه
وجود دو پاور در سرور باعث می‌شود در صورت خرابی یکی از پاورها، سیستم همچنان روشن بماند. همچنین بهتر است پاورها به UPS و در صورت نیاز ژنراتور متصل باشند.
۲. RAID مناسب برای ذخیره‌سازی
استفاده از RAID مانع از توقف کامل سرویس در صورت خرابی یک هارد می‌شود. برای مثال، RAID 1 برای اطلاعات مهم و RAID 5 یا RAID 6 برای ظرفیت بیشتر همراه با امنیت مناسب، در بسیاری از سناریوها استفاده می‌شود.
۳. بکاپ خارج از محل
بکاپ گرفتن روی همان سرور یا در همان اتاق، راهکار کافی نیست. نسخه پشتیبان باید در محل دوم، دیتاسنتر دیگر یا فضای ابری نگهداری شود. بهترین رویکرد، رعایت قانون 3-2-1 است:
- سه نسخه از داده داشته باشید.
- داده‌ها روی حداقل دو نوع رسانه ذخیره شوند.
- حداقل یک نسخه خارج از محل اصلی نگهداری شود.
۴. مجازی‌سازی
با استفاده از VMware ESXi، Hyper-V یا راهکارهای مشابه، می‌توان چندین سرور مجازی را روی یک یا چند سرور فیزیکی اجرا کرد. این کار مدیریت، بکاپ‌گیری، انتقال سرویس و بازیابی پس از خرابی را ساده‌تر می‌کند.
۵. امنیت شبکه و کنترل دسترسی
به‌روزرسانی Firmware و سیستم‌عامل، استفاده از فایروال، محدود کردن دسترسی مدیران، فعال‌سازی احراز هویت چندمرحله‌ای و تهیه نسخه پشتیبان آفلاین، از اقدامات مهم برای کاهش خطر حملات سایبری هستند.
۶. مانیتورینگ دائمی
سامانه‌های مانیتورینگ می‌توانند دمای سرور، سلامت هاردها، مصرف منابع، خطای پاور، وضعیت RAID و اختلالات شبکه را زودتر تشخیص دهند. در شرایط بحرانی، تشخیص سریع خطا می‌تواند از توقف کامل سرویس جلوگیری کند.
درس مهم برای شرکت‌ها و سازمان‌های ایرانی
لزومی ندارد یک کسب‌وکار کوچک یا متوسط درگیر جنگ باشد تا به اهمیت زیرساخت اطلاعاتی پی ببرد. آتش‌سوزی، سرقت، خرابی هارد، نوسان برق، باج‌افزار، خطای انسانی و قطعی اینترنت نیز می‌توانند اطلاعات یک شرکت را در خطر قرار دهند.
شرکت‌هایی که از نرم‌افزار حسابداری، CRM، فایل‌شیرینگ، اتوماسیون اداری، VoIP، دیتابیس یا ماشین‌های مجازی استفاده می‌کنند، باید برای تداوم فعالیت خود برنامه داشته باشند. این برنامه می‌تواند شامل یک سرور HPE مناسب، RAID اصولی، UPS، بکاپ منظم، ذخیره نسخه خارج از شرکت و تست دوره‌ای بازیابی اطلاعات باشد.
نکته مهم این است که بکاپی که بازیابی آن تست نشده، در عمل بکاپ قابل‌اعتمادی نیست.
جمع‌بندی
جنگ روسیه و اوکراین نشان داد که سرورها و دیتاسنترها فقط تجهیزات فناوری اطلاعات نیستند؛ آن‌ها بخشی از زیرساخت حیاتی کشورها و سازمان‌ها محسوب می‌شوند. حفظ اطلاعات، ادامه فعالیت خدمات آنلاین، پایداری ارتباطات، مقابله با حملات سایبری و امکان بازیابی سریع سرویس‌ها، همگی به طراحی درست زیرساخت سرور وابسته هستند.
برای هر مجموعه‌ای که اطلاعات مهم دارد، سرمایه‌گذاری روی سرور مناسب، ذخیره‌سازی مطمئن، RAID، بکاپ خارج از محل، امنیت شبکه و مانیتورینگ، یک هزینه اضافی نیست؛ بلکه اقدامی برای حفظ تداوم کسب‌وکار است.
اگر برای شرکت خود به سرور HPE مناسب، طراحی RAID، راه‌اندازی ESXi، بکاپ‌گیری اصولی یا ارتقای زیرساخت نیاز دارید، بهتر است پیش از وقوع بحران، وضعیت فعلی سرورها و اطلاعات سازمان را بررسی کنید.
