نگهداری از زنجیر و چرخدنده (اسپراکت) موتورسیکلت یکی از مهمترین کارهای سرویس و نگهداری است که با مالکیت یک موتور همراه میشود. این قطعات برای عملکرد صحیح موتورسیکلت ضروری هستند، بنابراین اطمینان از سلامت آنها اهمیت زیادی دارد. اما موضوع فقط عملکرد نیست؛ زنجیر آسیبدیده میتواند به یک خطر جدی ایمنی نیز تبدیل شود.
یک زنجیر فرسوده یا نامناسب ممکن است در زمانی که انتظارش را ندارید ترک بردارد یا پاره شود. چنین اتفاقی میتواند به موتورسیکلت آسیب برساند، باعث آسیبدیدگی پاهای شما شود و حتی چرخ عقب را قفل کند؛ وضعیتی که در برخی موارد به تصادف منجر میشود. به همین دلیل باید مطمئن شوید که زنجیر موتورسیکلت بهطور منظم تمیز و روغنکاری میشود تا هم عملکرد درستی داشته باشد و هم تا حد امکان عمر بیشتری کند. البته حتی بهترین و منظمترین نگهداری نیز نمیتواند زنجیر را برای همیشه سالم نگه دارد.
بهطور کلی، عمر متوسط یک زنجیر موتورسیکلت که بهدرستی نگهداری شده باشد بین ۱۵ هزار تا ۳۰ هزار مایل (حدود ۲۴ تا ۴۸ هزار کیلومتر) است. این بازه نسبتاً گسترده است و شاید این سؤال را ایجاد کند که چرا بعضی زنجیرها دو برابر برخی دیگر عمر میکنند.
واقعیت این است که حتی اگر زنجیر همیشه روغنکاری شده و عاری از زنگزدگی باشد، عوامل مختلفی در فرسودگی آن نقش دارند؛ از جمله نوع زنجیر، نوع موتورسیکلت، شرایط محیطی محل رانندگی، سبک رانندگی و همچنین مواردی مانند تنظیم بودن زنجیر و همراستایی آن. شناخت این عوامل و توجه به تأثیر آنها میتواند به حفظ سلامت موتورسیکلت و رانندگی ایمنتر کمک کند.
انواع زنجیر و تأثیر نوع موتورسیکلت
شاید برایتان جالب باشد که زنجیرهای موتورسیکلت در واقع به دو دسته اصلی تقسیم میشوند.
زنجیرهای بدون آببندی (Unsealed یا Roller Chain) ارزانتر هستند و بیشتر روی موتورسیکلتهای کلاسیک، مدلهای اقتصادی با حجم موتور پایین و برخی موتورهای آفرود استفاده میشوند. این زنجیرها تقریباً مشابه زنجیر دوچرخه هستند و تمام اجزای آنها در معرض گردوغبار، رطوبت و عوامل محیطی قرار دارد.
در مقابل، زنجیرهای آببندیشده (Sealed Chains) دارای واشرهای لاستیکی بین صفحات جانبی و اتصالات داخلی هستند. این واشرها باعث میشوند گریس داخل زنجیر حفظ شده و قطعات متحرک داخلی از هوا، گردوغبار و رطوبت محافظت شوند. طبیعی است که چنین طراحیای باعث افزایش قابل توجه طول عمر زنجیر میشود.
این زنجیرها معمولاً در مدلهای O-Ring، X-Ring و Z-Ring عرضه میشوند. در میان آنها، زنجیرهای X-Ring و Z-Ring معمولاً بیشترین دوام را دارند، زیرا برای کاهش اصطکاک و مقاومت طراحی شدهاند.
عامل مهم دیگر نوع موتورسیکلتی است که سوار میشوید. گذشته از عوامل محیطی، مهمترین چیزی که باعث استهلاک زنجیر میشود فشاری است که به آن وارد میشود. یک موتور سبک و اقتصادی که شتابگیری ملایمی دارد، گشتاور بسیار کمتری به زنجیر وارد میکند نسبت به یک موتورسیکلت اسپرت ۱۰۰۰ سیسی.
شتابگیریهای شدید و وزن زیاد، فشار بیشتری به زنجیر و چرخدندهها وارد میکنند و باعث میشوند هر دو قطعه سریعتر فرسوده شوند. اگر صاحب یک موتور سنگین و پرگشتاور هستید، کار زیادی برای جلوگیری از این مسئله نمیتوانید انجام دهید، اما آگاهی از آن اهمیت دارد.
همچنین باید مطمئن شوید که زنجیر بهدرستی تنظیم شده است. حتی یک ناهماهنگی جزئی میتواند باعث شود دندانههای چرخدنده عقب و زنجیر هنگام حرکت بهطور غیرعادی روی یکدیگر ساییده شوند. بنابراین بهتر است بهصورت منظم هم همراستایی (Alignment) و هم کشش زنجیر (Tension) را بررسی و در صورت نیاز تنظیم کنید؛ بهویژه اگر احساس میکنید زنجیر یا چرخدندهها زودتر از حد معمول فرسوده میشوند.
تأثیر آبوهوا و سبک رانندگی
عمر زنجیر فقط به جنس و کیفیت آن بستگی ندارد؛ بلکه محل و نحوه استفاده از آن نیز اهمیت زیادی دارد.
همانطور که اشاره شد، فشار و گشتاور نقش مهمی در فرسودگی زنجیر دارند. بنابراین تعجبی ندارد که موتورسوارانی که بیشتر گاز میدهند و رانندگی تهاجمیتری دارند، زنجیرشان سریعتر مستهلک شود.
تعویض دنده نرم و شتابگیری تدریجی میتواند عمر زنجیر را افزایش دهد. این نوع رانندگی به زنجیر اجازه میدهد فشار را بهصورت یکنواخت و تدریجی تحمل کند، نه اینکه ناگهان تحت شوک قرار بگیرد. در مقابل، شتابگیریهای ناگهانی، حرکت روی یک چرخ (Wheelie) و رانندگی آفرود میتوانند عمر زنجیر را کاهش دهند.
شرایط محیطی نیز نقش مهمی دارند. همه میدانند خودروها و موتورسیکلتهایی که در مناطق ساحلی یا جادههای نمکپاشیشده تردد میکنند، سریعتر دچار خوردگی میشوند. دلیل آن این است که نمک و رطوبت از مهمترین عوامل اکسید شدن فلزات هستند.
علاوه بر این، عواملی مانند شن و ماسه جاده، گلولای و بارندگی شدید نیز میتوانند باعث فرسایش سریعتر زنجیر شوند. در چنین شرایطی، تمیزکاری و روغنکاری منظم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
البته حتی اگر تمام نکات نگهداری را رعایت کنید، زنجیر در نهایت فرسوده خواهد شد. به همین دلیل توصیه میشود زنجیر و چرخدندهها را بهطور مرتب از نظر علائم فرسودگی، ترکخوردگی یا آسیب بررسی کنید تا پیش از تبدیل شدن به یک خطر جدی، آنها را تعویض نمایید.
از آنجا که روغنکاری زنجیر باید بهصورت دورهای انجام شود، بهتر است هر بار هنگام این کار، وضعیت کلی زنجیر و میزان کشش آن را نیز بررسی کنید تا از عملکرد صحیح آن مطمئن شوید.
