هر بار که یک گوشی قدیمی را با مدل جدیدی جایگزین میکنیم، لپتاپمان را ارتقا میدهیم یا یک شارژر بلااستفاده را داخل کشوی خانه میاندازیم، بخشی از مسئله بزرگتری به نام زباله الکترونیکی (E-Waste) شکل میگیرد.
گوشیهای قدیمی، رایانهها، تلویزیونها، یخچالها، شارژرها، ابزارهای برقی و باتریها در پایان عمر خود باید به شکلی مدیریت شوند. مشکل اینجاست که حجم این تجهیزات با سرعت زیادی در حال افزایش است و زیرساخت جمعآوری و بازیافت آنها به همان سرعت رشد نمیکند.
بر اساس Global E-waste Monitor 2024، جهان در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیون تن زباله الکترونیکی تولید کرده است؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۱۰ حدود ۸۲ درصد افزایش داشته است. از این میزان، تنها ۲۲.۳ درصد بهعنوان زبالهای که بهطور رسمی جمعآوری و به شکل مناسب بازیافت شده، ثبت شده است.
پیشبینی سازمان ملل نیز نشان میدهد اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، تولید زباله الکترونیکی جهان تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۸۲ میلیون تن خواهد رسید.
اما فناوری فقط بخشی از مشکل نیست؛ میتواند بخشی از راهحل نیز باشد. از طراحی گوشیهای قابل تعمیر گرفته تا رباتهایی که دستگاههای قدیمی را از هم جدا میکنند و نرمافزارهایی که لپتاپهای قدیمی را برای استفاده مجدد آماده میکنند، فناوری در حال تغییر نحوه برخورد ما با وسایل الکترونیکی فرسوده است.
زباله الکترونیکی چیست؟
به زبان ساده، زباله الکترونیکی به تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی دورریختهشده گفته میشود.
تعریف مورد استفاده در Global E-waste Monitor طیف گستردهای از محصولات دارای دو شاخه برق یا باتری را دربرمیگیرد.
بنابراین زباله الکترونیکی فقط به گوشی و کامپیوتر محدود نمیشود و میتواند شامل موارد زیر باشد:
- گوشیهای هوشمند و تبلتها
- لپتاپ و رایانههای رومیزی
- تلویزیون و مانیتور
- یخچال و سایر لوازم خانگی
- شارژر و آداپتور
- ابزارهای برقی
- تجهیزات ارتباطی
- چراغها و تجهیزات روشنایی
- باتریها و محصولات دارای باتری
این وسایل پس از کنار گذاشته شدن لزوماً بلافاصله «زباله» به معنای واقعی نیستند. یک گوشی سالم میتواند به فرد دیگری واگذار شود، یک لپتاپ قدیمی میتواند تعمیر و دوباره فروخته شود و دستگاهی که دیگر قابل استفاده نیست ممکن است برای بازیابی فلزات و سایر مواد به مرکز بازیافت ارسال شود.
به همین دلیل، استفاده مجدد و تعمیر معمولاً مرحلهای متفاوت از بازیافت هستند.
چرا زباله الکترونیکی به یک مشکل جهانی تبدیل شده است؟
افزایش تعداد دستگاههای الکترونیکی، کوتاهتر شدن چرخه تعویض برخی محصولات و دشواری تعمیر بعضی تجهیزات باعث شده حجم زباله الکترونیکی با سرعت زیادی افزایش پیدا کند.
گزارش سازمان ملل نشان میدهد تولید زباله الکترونیکی از ۳۴ میلیون تن در سال ۲۰۱۰ به ۶۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۲ رسیده است؛ در حالی که مقدار زبالهای که بهطور رسمی جمعآوری و بازیافت شده از حدود ۸ میلیون تن به ۱۳.۸ میلیون تن رسیده است.
به بیان دیگر، رشد تولید زباله الکترونیکی بسیار سریعتر از رشد بازیافت آن بوده است.
اگر این روند تغییر نکند، تولید جهانی زباله الکترونیکی در سال ۲۰۳۰ به حدود ۸۲ میلیون تن خواهد رسید.
فقط مسئله حجم زباله نیست
تجهیزات الکترونیکی فقط مجموعهای از پلاستیک و فلز نیستند.
داخل یک گوشی، لپتاپ یا سایر تجهیزات الکترونیکی میتوان مواد ارزشمندی مانند مس، طلا، نقره، کبالت و برخی عناصر کمیاب را پیدا کرد. در عین حال، برخی تجهیزات حاوی مواد خطرناک نیز هستند که در صورت مدیریت نامناسب میتوانند برای محیط زیست و سلامت انسان مشکل ایجاد کنند.
بر اساس گزارش Global E-waste Monitor، در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیارد دلار منابع قابل بازیابی در زبالههای الکترونیکی جهان وجود داشت که بهصورت مناسبی بازیابی نشد.
همچنین بازیافت زبالههای الکترونیکی در همان سال تنها حدود ۱ درصد از تقاضای جهانی برای عناصر خاکی کمیاب را تأمین کرد.
بنابراین، بازیافت الکترونیکی فقط یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ یک مسئله مربوط به اقتصاد، منابع طبیعی و زنجیره تأمین مواد اولیه نیز هست.
زباله الکترونیکی چه خطری برای سلامت و محیط زیست دارد؟
برخی تجهیزات الکترونیکی حاوی مواد خطرناک هستند و نحوه مدیریت آنها اهمیت زیادی دارد.
سازمان جهانی بهداشت هشدار داده است که در زبالههای الکترونیکی یا فرایندهای غیراصولی بازیافت آنها میتوان موادی مانند سرب، کادمیوم، جیوه، نیکل و برخی ترکیبات شیمیایی خطرناک را مشاهده کرد.
خطر زمانی بیشتر میشود که تجهیزات الکترونیکی در شرایط غیرایمن و خارج از سیستمهای استاندارد بازیافت شوند؛ برای مثال با سوزاندن، حرارت دادن یا روشهای غیراصولی جداسازی مواد.
این فرایندها میتوانند باعث ورود آلایندهها به هوا، خاک و آب شوند و گروههایی مانند کودکان و کارکنان فعال در بازیافت غیررسمی را در معرض خطر بیشتری قرار دهند.
به همین دلیل، صرفاً «بازیافت کردن» کافی نیست؛ نحوه بازیافت نیز اهمیت دارد.
فناوری چگونه میتواند زباله الکترونیکی را کاهش دهد؟
فناوری میتواند در چند مرحله مختلف از چرخه عمر یک محصول به کاهش زباله الکترونیکی کمک کند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
- افزایش قابلیت تعمیر محصولات
- افزایش طول عمر دستگاهها
- تشخیص و آمادهسازی تجهیزات برای استفاده مجدد
- جداسازی خودکار قطعات و مواد
- بازیابی مواد ارزشمند
- ایجاد اطلاعات دقیقتر درباره چرخه عمر محصولات
۱. طراحی دستگاههای قابل تعمیر
یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش زباله الکترونیکی این است که دستگاه دیرتر به زباله تبدیل شود.
خرابی باتری یا شکستن نمایشگر لزوماً نباید به معنای کنار گذاشتن کل گوشی باشد.
شرکت هلندی Fairphone یکی از نمونههای شناختهشده در زمینه طراحی گوشیهای قابل تعمیر است. Fairphone 6 با ساختاری ماژولار طراحی شده و قطعاتی مانند باتری، نمایشگر، پورت USB-C و برخی اجزای دیگر قابلیت تعویض دارند.
iFixit نیز Fairphone 6 را در ارزیابی خود ۱۰ از ۱۰ از نظر تعمیرپذیری ارزیابی کرده است.
این رویکرد یک ایده ساده اما مهم دارد:
اگر تعمیر یک محصول آسانتر باشد، احتمال اینکه پس از یک خرابی کوچک کل دستگاه کنار گذاشته شود، کاهش پیدا میکند.
Fairphone برای نسل ششم این گوشی همچنین پشتیبانی نرمافزاری حداقل تا سال ۲۰۳۳ را اعلام کرده است. ترکیب طول عمر سختافزاری و پشتیبانی نرمافزاری طولانی میتواند به معنای استفاده طولانیتر از یک دستگاه باشد.
۲. قوانین جدید میتوانند تعمیرپذیری را تقویت کنند
فقط شرکتهای فناوری نیستند که در حال تغییر رویکرد هستند؛ قانونگذاری نیز به سمت افزایش طول عمر محصولات حرکت کرده است.
اتحادیه اروپا در چارچوب Battery Regulation الزاماتی را برای قابلیت جداسازی و تعویض برخی باتریهای قابل حمل در محصولات الکترونیکی در نظر گرفته است.
طبق مقررات، از سال ۲۰۲۷ باتریهای قابل حمل در بسیاری از محصولات باید بهگونهای طراحی شوند که مصرفکننده بتواند آنها را در طول چرخه عمر محصول خارج و تعویض کند.
البته این یک قانون کاملاً بدون استثنا نیست. کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۶ نیز دستههای بیشتری از محصولات، از جمله برخی تجهیزات پوشیدنی و محصولات خاص، را به فهرست معافیتها اضافه کرده است.
اهمیت این تغییر در یک نکته ساده است: اگر فرسوده شدن باتری به معنی کنار گذاشتن کل دستگاه نباشد، عمر مفید محصول میتواند افزایش پیدا کند.
۳. رباتها وارد صنعت بازیافت شدهاند
وقتی یک دستگاه دیگر قابل استفاده یا تعمیر نیست، مرحله بعدی میتواند بازیابی مواد آن باشد.
در اینجا اتوماسیون و رباتیک میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
یکی از معروفترین نمونهها، ربات Daisy شرکت Apple است که برای جداسازی آیفونها طراحی شده است.
اپل اعلام کرده Daisy میتواند تا ۲۰۰ آیفون در ساعت را از هم جدا کند. این فرایند امکان دسترسی بهتر به موادی را فراهم میکند که میتوانند دوباره وارد زنجیره تأمین شوند.
اپل همچنین اعلام کرده است که از باتریهای آیفون جداشده توسط Daisy، کبالت بازیابی میشود و این ماده برای استفاده مجدد در زنجیره تأمین قرار میگیرد.
در واقع هدف فقط نابود کردن دستگاه قدیمی نیست؛ بلکه تلاش میشود بخشی از مواد باارزش آن دوباره به چرخه تولید برگردد.
اپل در گزارشهای جدیدتر خود نیز اعلام کرده که استفاده از مواد بازیافتی در محصولاتش افزایش یافته و در سال ۲۰۲۵، باتریهای طراحیشده توسط این شرکت از ۱۰۰ درصد کبالت بازیافتی استفاده کردهاند.
۴. هوش مصنوعی و دوربینها میتوانند فرایند تفکیک را هوشمندتر کنند
یکی دیگر از حوزههای مهم، تفکیک خودکار مواد در مراکز بازیافت است.
در مراکز پردازش حجم زیادی از تجهیزات الکترونیکی، تشخیص دستی همه قطعات میتواند زمانبر و پرهزینه باشد.
سیستمهای مجهز به دوربین، حسگر و الگوریتمهای یادگیری ماشین میتوانند برای تشخیص انواع مواد موجود در جریان زباله مورد استفاده قرار بگیرند.
پژوهشهای جدید نیز نشان دادهاند که بینایی ماشین و مدلهای یادگیری عمیق میتوانند برای شناسایی مواد موجود در زبالههای الکترونیکی خردشده، از جمله فلزات آهنی، فلزات غیرآهنی، بردهای مدار چاپی و پلاستیک، مورد استفاده قرار گیرند.
این فناوریها هنوز به معنای آن نیستند که تمام فرایند بازیافت میتواند بدون نیروی انسانی انجام شود؛ اما میتوانند بخشی از فرایند تشخیص، کنترل کیفیت و تفکیک را سریعتر و دقیقتر کنند.
۵. نرمافزار میتواند به دستگاههای قدیمی زندگی دوباره بدهد
همه تجهیزات الکترونیکی قدیمی الزاماً باید وارد چرخه بازیافت شوند.
اگر یک لپتاپ یا گوشی هنوز از نظر سختافزاری قابل استفاده باشد، استفاده مجدد معمولاً گزینهای متفاوت از بازیافت مواد آن است.
در این مرحله، نرمافزارهای تشخیص سلامت دستگاه و پاکسازی اطلاعات میتوانند اهمیت زیادی داشته باشند.
شرکتهایی مانند Blancco ابزارهایی برای تشخیص وضعیت دستگاه، پاکسازی امن دادهها و آمادهسازی تجهیزات برای استفاده مجدد یا فروش مجدد ارائه میکنند.
این فناوری یک مشکل مهم را حل میکند:
فرض کنید یک شرکت صدها لپتاپ قدیمی دارد که دیگر کارکنان قبلی از آنها استفاده نمیکنند. اگر اطلاعات موجود روی این لپتاپها به شکل امن پاک شود و سلامت دستگاهها نیز بررسی شود، بخشی از آنها میتواند دوباره در همان سازمان یا بازار دستدوم مورد استفاده قرار گیرد.
در چنین شرایطی، دستگاه به جای تبدیل شدن به زباله، یک بار دیگر وارد چرخه استفاده میشود.
Blancco در سال ۲۰۲۶ نیز ابزارهای جدیدی برای خودکارسازی فرایند پاکسازی داده و نصب مجدد سیستمعامل روی رایانههای ویندوزی معرفی کرده است که هدف آن آمادهسازی سریعتر تجهیزات برای استقرار مجدد یا بازار ثانویه است.
۶. پاک کردن اطلاعات، بخش مهمی از استفاده مجدد است
استفاده مجدد از تجهیزات یک مانع مهم هم دارد: اطلاعات شخصی و سازمانی.
ممکن است یک لپتاپ کاملاً سالم باشد، اما اطلاعات موجود روی آن اجازه ندهد دستگاه بدون فرایند مناسب پاکسازی به فرد دیگری واگذار شود.
به همین دلیل، فناوری پاکسازی امن اطلاعات نقش مهمی در اقتصاد چرخشی تجهیزات الکترونیکی دارد.
یک دستگاه میتواند از نظر فیزیکی ارزشمند باشد، اما اگر پاکسازی اطلاعات آن قابل اعتماد نباشد، سازمانها ممکن است ترجیح دهند دستگاه را از چرخه استفاده خارج کنند یا حتی آن را نابود کنند.
بنابراین، امنیت سایبری و بازیافت الکترونیکی در اینجا به یکدیگر متصل میشوند.
پاکسازی مطمئن دادهها میتواند به حفظ ارزش سختافزار و افزایش احتمال استفاده مجدد از آن کمک کند.
۷. پاسپورت دیجیتال میتواند مسیر یک باتری را شفافتر کند
یکی از جالبترین تحولات جدید در این حوزه، استفاده از Digital Product Passport یا گذرنامه دیجیتال محصول است.
اتحادیه اروپا باتریها را یکی از نخستین گروههای محصول برای اجرای چنین سیستمی قرار داده است.
بر اساس مقررات اتحادیه اروپا، برای دستههای مشخصی از باتریها از ۱۸ فوریه ۲۰۲۷ پاسپورت دیجیتال باتری الزامی خواهد شد. این الزام شامل باتری خودروهای برقی، برخی باتریهای وسایل نقلیه سبک و باتریهای صنعتی با ظرفیت بیش از ۲ کیلوواتساعت میشود.
این پاسپورت با یک شناسه دیجیتال و QR Code مرتبط خواهد بود و میتواند اطلاعاتی درباره مشخصات، عملکرد، دوام، تعمیر، استفاده مجدد و بازیافت باتری در اختیار ذینفعان قرار دهد.
چنین سیستمی میتواند در آینده تشخیص اینکه یک باتری چه مشخصاتی دارد، چگونه استفاده شده و برای تعمیر یا بازیافت چه وضعیتی دارد را آسانتر کند.
در واقع، یکی از مشکلات اقتصاد چرخشی کمبود اطلاعات است. اگر درباره یک محصول اطلاعات بیشتری در دسترس باشد، تصمیمگیری برای تعمیر، استفاده مجدد یا بازیافت آن نیز میتواند آسانتر شود.
آیا فناوری بهتنهایی میتواند مشکل زباله الکترونیکی را حل کند؟
خیر.
این شاید مهمترین نکتهای باشد که باید درباره نقش فناوری در مقابله با زباله الکترونیکی در نظر گرفت.
رباتهای بازیافت، هوش مصنوعی، گوشیهای قابل تعمیر، نرمافزارهای تشخیص دستگاه و پاسپورتهای دیجیتال میتوانند فرایند مدیریت تجهیزات الکترونیکی را بهتر کنند، اما هیچکدام بهتنهایی نمیتوانند روند تولید زباله را متوقف کنند.
اگر تعداد دستگاههای تولیدشده و سرعت کنار گذاشته شدن آنها همچنان افزایش پیدا کند، ظرفیت بازیافت نیز باید با سرعت زیادی رشد کند.
به همین دلیل، راهحل واقعی احتمالاً ترکیبی از چند رویکرد است:
طراحی بهتر + تعمیرپذیری + طول عمر بیشتر + استفاده مجدد + بازیافت حرفهای + مدیریت صحیح مواد و اطلاعات
این رویکرد به جای تمرکز صرف بر لحظهای که یک دستگاه به زباله تبدیل میشود، کل چرخه عمر محصول را در نظر میگیرد.
با گوشی و لپتاپ قدیمی خود چه کار کنیم؟
اگر یک دستگاه هنوز کار میکند، اولین گزینه لزوماً بازیافت نیست.
میتوان آن را:
- به فرد دیگری واگذار کرد؛
- فروخت؛
- اهدا کرد؛
- تعمیر و برای مدت بیشتری استفاده کرد؛
- یا در صورت امکان برای استفاده دیگری به کار گرفت.
اگر دستگاه قرار است به شخص دیگری واگذار شود، پاک کردن اطلاعات شخصی اهمیت زیادی دارد.
گوشی یا لپتاپ قدیمی ممکن است حاوی عکسها، حسابهای کاربری، اسناد، اطلاعات بانکی یا فایلهای کاری باشد. بنابراین قبل از واگذاری یا بازیافت، باید اطلاعات شخصی به شکل مناسب حذف و حسابهای کاربری از دستگاه خارج شوند.
اگر دستگاه دیگر قابل استفاده نیست، باید روش جمعآوری و بازیافت مخصوص تجهیزات الکترونیکی در محل زندگی بررسی شود.
باتریهای لیتیومیونی را داخل سطل زباله نیندازید
در مورد باتریهای لیتیومیونی باید دقت بیشتری داشت.
سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) هشدار میدهد که باتریهای لیتیومیونی نباید در زباله معمولی یا سطلهای بازیافت خانگی قرار گیرند.
این باتریها در صورت آسیب دیدن یا له شدن در فرایند حملونقل و پردازش زباله میتوانند خطر آتشسوزی ایجاد کنند.
بنابراین، باتریها و دستگاههای دارای باتری لیتیومیونی باید مطابق مقررات محلی و از طریق مراکز مناسب جمعآوری و بازیافت شوند.
این موضوع فقط یک توصیه زیستمحیطی نیست؛ یک مسئله ایمنی نیز هست.
آینده مدیریت زباله الکترونیکی چگونه خواهد بود؟
مسیر آینده احتمالاً به سمت ایجاد یک چرخه کاملتر برای تجهیزات الکترونیکی حرکت میکند.
در چنین مدلی، محصول از همان زمان طراحی با در نظر گرفتن تعمیر و بازیافت ساخته میشود. اطلاعات مربوط به آن در طول عمر محصول قابل دسترسی باقی میماند، دستگاههای معیوب پیش از دور ریخته شدن ارزیابی میشوند و محصولاتی که هنوز ارزش استفاده دارند به بازار ثانویه بازمیگردند.
در پایان عمر نیز رباتها، ماشینهای تفکیک، حسگرها و الگوریتمهای هوشمند میتوانند به بازیابی مواد کمک کنند.
هدف این نیست که هیچ وسیله الکترونیکیای هرگز به زباله تبدیل نشود؛ چنین چیزی واقعبینانه نیست.
هدف این است که تا حد امکان دیرتر به مرحله زباله برسیم و وقتی محصول واقعاً به پایان عمر خود رسید، مواد ارزشمند آن دوباره وارد چرخه تولید شوند.
جمعبندی
زباله الکترونیکی یکی از سریعترین جریانهای رو به رشد زباله در جهان است. در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیون تن زباله الکترونیکی تولید شد و تنها ۲۲.۳ درصد آن بهصورت رسمی جمعآوری و بازیافت شد. برآوردهای سازمان ملل نشان میدهد این رقم ممکن است تا سال ۲۰۳۰ به ۸۲ میلیون تن برسد.
با این حال، فناوری میتواند در نقاط مختلف این چرخه نقش داشته باشد.
گوشیهای قابل تعمیر میتوانند عمر محصولات را افزایش دهند. نرمافزارهای تشخیص و پاکسازی اطلاعات میتوانند تجهیزات قدیمی را برای استفاده مجدد آماده کنند. رباتهایی مانند Daisy میتوانند قطعات دستگاهها را با سرعت بالا جدا کنند و مواد ارزشمند را برای استفاده مجدد در اختیار زنجیره تأمین قرار دهند. دوربینها و یادگیری ماشین نیز در حال ورود به فرایندهای هوشمند تفکیک مواد هستند.
در کنار این فناوریها، قوانین جدیدی مانند مقررات باتری اتحادیه اروپا و ایجاد پاسپورت دیجیتال باتری نیز تلاش میکنند اطلاعات و قابلیت تعمیر، استفاده مجدد و بازیافت محصولات را بهبود دهند.
اما فناوری بهتنهایی کافی نیست.
اگر قرار باشد با سرعت بیشتری گوشی، لپتاپ و سایر تجهیزات الکترونیکی تولید و دور ریخته شوند، حتی پیشرفتهترین سیستمهای بازیافت نیز با حجم عظیمی از پسماند مواجه خواهند بود.
به همین دلیل، شاید مهمترین راهکار این باشد که قبل از فکر کردن به بازیافت، به طولانیتر کردن عمر دستگاه فکر کنیم.
یک گوشی که به جای سه سال، پنج یا شش سال مورد استفاده قرار میگیرد، یک دستگاه کمتر برای تولید و در نهایت یک دستگاه کمتر برای مدیریت به عنوان زباله خواهد بود.
در نهایت، آینده مدیریت زباله الکترونیکی احتمالاً نه در یک فناوری واحد، بلکه در ترکیب طراحی بهتر، تعمیر آسانتر، استفاده مجدد، بازیافت هوشمند و مصرف مسئولانه شکل خواهد گرفت.
