یکی از مهمترین پرتابهای فضایی تاریخ، مربوط به ماهوارهی اسپوتنیک است. وقتی اتحاد جماهیر شوروی در ۴ اکتبر ۱۹۵۷ اولین ماهوارهی ساخته دست بشر را به مدار زمین فرستاد، بهنظر میرسید فضا جای بسیار خلوتی باشد. اما حالا، نزدیک به هفت دهه بعد، اسپوتنیک در میان حدود ۴۵ هزار شیء مصنوعی که به دور زمین میچرخند، گم میشود.
از نظر علمی، تمام این اشیاء را میتوان «ماهواره» نامید، چون هر جسمی که به دور جسمی دیگر در فضا بچرخد، ماهواره محسوب میشود. با این حال، بخش بزرگی از این اشیاء در واقع زبالههای فضایی هستند؛ بهطوری که در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۲ هزار و ۷۵۰ قطعه زباله فضایی توسط رادارها و ردیابها ثبت شده بود. بنابراین اگر بخواهیم فقط به ماهوارههای واقعی و فعال بپردازیم، باید اینها را کنار بگذاریم.
طبق آمار دفتر امور فضایی سازمان ملل (UNOOSA)، در حال حاضر ۱۳ هزار و ۷۲۷ ماهواره در مدار زمین فعال هستند. این ماهوارهها متعلق به ۸۲ کشور یا سازمان مختلف هستند. در میان آنها:
- چین حدود ۱,۱۲۱ ماهواره
- روسیه حدود ۱,۴۷۱ ماهواره
- بریتانیا حدود ۷۲۲ ماهواره
اما صدرنشین این فهرست، ایالات متحده آمریکا است؛ با ۹,۲۰۳ ماهواره فعال که بیش از شش برابر تعداد ماهوارههای روسیه است. و این فقط آغاز ماجراست؛ چرا که روند پرتاب ماهوارهها با سرعتی سرسامآور رو به افزایش است. برای نمونه، فقط در سال ۲۰۲۴، حدود ۲,۶۹۵ ماهواره جدید به مدار اضافه شد. مقایسه کنید با سال ۲۰۲۰ که کل ماهوارههای فعال در مدار تنها ۳,۳۷۱ عدد بودند!
ماهوارهها در فضا چه کار میکنند؟
ماهوارهها سبک زندگی بشر مدرن را بهطور کامل دگرگون کردهاند. از مسیریابهای GPS گرفته تا اینترنت جهانی، امروزه بخش زیادی از زندگی ما به آنها وابسته است. خدمات پرکاربردی مثل پیشبینی آبوهوا، پخش سیگنالهای تلویزیونی و تلفنی، یا پروژههایی مثل استارلینک ایلان ماسک، نمونههای شناختهشدهای هستند.
اما نقش ماهوارهها به این موارد محدود نمیشود. این نزدیک به ۱۴ هزار ماهوارهی فعال، طیف بسیار متنوعی از کارها را انجام میدهند. برای مثال:
- برخی از تراکنشهای مالی از طریق لینکهای ماهوارهای انجام میشوند؛ یعنی حتی وقتی با کارت بانکی پیتزا سفارش میدهید، ممکن است سیگنال پرداختتان از یک ماهواره بازتاب پیدا کند.
- ماهوارهها شبکههای انرژی را پایش میکنند.
- تلسکوپهای فضایی مانند هابل را در مدار به کار میگیرند.
- جریانهای اقیانوسی را ردیابی میکنند.
- حتی برخی از آنها خاکستر انسانها را در مدار سیارهای حمل میکنند!
البته کاربردهای نظامی ماهوارهها هم بخش بزرگی از این حوزه است. این ماهوارهها در زمینههایی مثل ارتباطات، سیستمهای هشدار زودهنگام، GPS و نظارت لحظهای فعالیت دارند. بر اساس آمار سال ۲۰۲۳:
- آمریکا با ۲۴۷ ماهواره نظامی در صدر قرار داشت.
- چین با ۱۵۷ ماهواره در جایگاه دوم بود.
- روسیه ۱۱۰ ماهواره داشت.
- فرانسه با ۱۷ ماهواره در رتبه چهارم بود.
همچنین کشورهایی مثل بریتانیا، آلمان و لوکزامبورگ هم ماهوارههای نظامی خود را در مدار دارند.
از اسپوتنیک تا عصر ماهوارهها
از صدای بوق معروف اسپوتنیک ۱ که تنها به دور زمین میچرخید تا هزاران ماهوارهای که امروز ما را به هم متصل میکنند، راهنمای مسیرمان میشوند و حتی ما را زیر نظر دارند، رقابت فضایی دنیای ما را بهشدت تغییر داده است.
و این روند همچنان ادامه دارد؛ چرا که هر روز بهطور میانگین هفت تُن سختافزار فضایی جدید به مدار زمین اضافه میشود. بهنظر میرسد مسابقهای که اسپوتنیک آغازگر آن بود، هیچ نشانی از توقف ندارد.
